Μια εικόνα που είχε χρόνια να δει το χωριό. Η Κεντρική Βρύση ξαναξεχείλισε

Φωτογραφίες από Χρήστο Μαλαβάζο

«Δεν ήταν απλώς νερό που έτρεχε, ήταν μνήμες, ευλογία και η καρδιά του χωριού που ξαναχτύπησε.»

Ένα σπάνιο θέαμα χάρισε χθες η Κεντρική Βρύση της Καρίτσας στους χωριανούς. Το νερό όχι μόνο έτρεξε ζωηρό, αλλά ξεχείλισε, κάτι που είχε πολλά χρόνια να συμβεί. Ο Χρήστος Μαλαβάζος ήταν εκεί για να καταγράψει τη στιγμή και να τη μοιραστεί με τους απανταχού Καριτσιώτες.

Μπροστά σε τούτη την εικόνα στάθηκαν και δυο καλοί γείτονες, ο Νίκος Αντωνίου κι ο Στέλιος Μαλαβάζος, άνθρωποι που το χωριό τρέχει στο αίμα τους σαν το νερό της βρύσης. Και το καμάρωναν, με φανερή χαρά, να περισσεύει και να παίρνει τον δρόμο του για το αυλάκι.

Το ευχάριστο γεγονός

Η Κεντρική Βρύση, σημείο αναφοράς για το χωριό μας από τα παλιά χρόνια, υπήρξε για δεκαετίες η βασική πηγή ζωής της καθημερινότητας. Εκεί γέμιζαν οι στάμνες, εκεί ποτίζονταν τα ζώα, εκεί συναντιούνταν οι άνθρωποι και αντάλλασσαν δυο κουβέντες. Το ξεχείλισμα του νερού ήταν κάποτε γνώριμη εικόνα, σημάδι αφθονίας και ευλογίας. Τα τελευταία χρόνια όμως, τέτοιες στιγμές έγιναν σπάνιες.

Όταν λοιπόν το νερό άρχισε να υπερχειλίζει και να κυλά στο αυλάκι, ήταν σαν να γύρισε ο χρόνος πίσω. Ο Νίκος Αντωνίου και ο Στέλιος Μαλαβάζος, πρώην πρόεδρος της Κοινότητας, στάθηκαν σιωπηλοί, κοιτώντας το νερό με εκείνη τη γνώριμη αίσθηση που μόνο όσοι έζησαν τις παλιές εποχές μπορούν να νιώσουν. «Χρόνια είχαμε να το δούμε έτσι», ειπώθηκε χαμηλόφωνα.

Η σημασία της στιγμής

Δεν ήταν απλώς ένα φυσικό φαινόμενο. Ήταν μια υπενθύμιση. Το νερό που ξεχείλισε ξύπνησε μνήμες από εποχές που η βρύση έσφυζε από ζωή, από παιδικές φωνές, από κουβέντες και γέλια γύρω από την πέτρα.

Η Κεντρική Βρύση δεν είναι μόνο πέτρα και τρεχούμενο νερό. Είναι τόπος συνάντησης, κομμάτι της ιστορίας και της ταυτότητας της Καρίτσας. Κάθε ρυάκι που κατεβαίνει από εκεί κουβαλά ιστορίες γενεών. Το χτεσινό ξεχείλισμα δεν ήταν απλώς μια όμορφη εικόνα. Ήταν μια μικρή, αλλά ουσιαστική υπενθύμιση ότι το χωριό ζει ακόμη μέσα στις μνήμες και στα σημάδια του. Όσο το νερό συνεχίζει να τρέχει και όσο υπάρχουν άνθρωποι που στέκονται και το παρατηρούν, η καρδιά της Καρίτσας θα συνεχίζει να χτυπά.

Ποίηση: Το Πατρικό στον Ανήφορο

Με πέτρα με θεμέλιωσαν μετά φωτιά και πόνο,

να γίνω σπίτι και απαντοχή στον δύσκολο τον χρόνο.

Σ’ αυτόν τον άγριο ανήφορο που δέρνει αγέρας κρύος,

στάθηκα τοίχος κι έκανα τον φόβο σας αντρείος.

Είμαι το Βατσουραίικο, πατρικό ριζωμένο,

με γέλιο και με στεναγμό βαθιά σημαδεμένο.

Ο ιδρώτας τους με πότισε, χέρια σκληρά, μεγάλα,

κι έγιναν πέτρα και καρδιά και στήριγμα στα άλλα.

Τον κύρη και τη μάνα σας τους έχω στα παντζούρια,

σαν δυο δοκάρια δυνατά, που αντέχουν τα μπουρίνια.

Η γιαγιά στο κατώφλι μου σιωπή βαριά κρατούσε,

κι ό,τι δεν είπε με φωνή, η πέτρα το μιλούσε.

Κι από ψηλά ο Ελατιάς αγνάντευε και ξέρει,

πως ό,τι ρίζωσε βαθιά, δεν το σκορπά το αγέρι.

Ύστερα ήρθε η ξενιτιά και σας τραβά στα ξένα,

κι έμεινα πέτρα μοναχή με μάτια δακρυσμένα.

Μα την ανάσα σας κρατώ στον τοίχο μου κρυμμένη,

σαν προσευχή που γύρισε στη γη της ευλογημένη.

Γιατί οι ψυχές σαν κουραστούν τον δρόμο τους θυμούνται,

κι εκεί που πρωτοφώλιασαν ξανά γυρογυρνούνε.

Μη με θαρρείτε σιωπηλό, η πέτρα μου ανασαίνει,

κι όποιος κρατά τον ανήφορο ποτέ του δεν πεθαίνει.

Δημήτριος Τσαμάλης (1946–2026)

Με βαθιά θλίψη αποχαιρετούμε τον συγχωριανό μας Δημήτρη Τσαμάλη, του Γεωργίου.

Ο Δημήτρης γεννήθηκε στην Καρίτσα την 1η Ιουλίου 1946 και μεγάλωσε με τις αξίες του τόπου μας, της οικογένειας, της πίστης και της αξιοπρέπειας. Έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 79 ετών, αφήνοντας πίσω του ένα ήσυχο αλλά γεμάτο αποτύπωμα αγάπης και προσφοράς.

Υπήρξε αφοσιωμένος σύζυγος της Γεωργίας, στοργικός πατέρας, τρυφερός παππούς και αγαπημένος αδελφός και θείος. Η οικογένειά του στάθηκε πάντα το κέντρο της ζωής του, και καμάρωνε για τα παιδιά, τα εγγόνια και το δισέγγονό του.

Η εξόδιος ακολουθία θα ψαλεί σήμερα, Πέμπτη 5 Φεβρουαρίου 2026, στον Ιερό Ναό Κοιμήσεως της Θεοτόκου στο Γεράκι.

Εκφράζουμε τα ειλικρινή μας συλλυπητήρια στη σύζυγό του, στα παιδιά, στα εγγόνια, στο δισέγγονό του και σε όλους τους οικείους του.

Αιωνία του η μνήμη.

The Weekend that Never Dawned

(Kosmas, 29–30 January 1944. Not to be forgotten.) 

Some dates the years can never claim,
They live as wounds, as duty, as flame.

I stepped out to the lower threshing grounds,
And gazed across the village bounds.
I saw the fire devour the homes,
Wolves among the scattered flocks,
Enemies at every door.

Kosmas woke to smoke and cries,
Flames climbing high into the skies.
Not alone in grief, not alone in pain,
The village burned, but hearts remain.
From five hundred homes, few were spared,
Yet courage endured, and prayers were shared.

That weekend stays alive in our sight,
Not to reopen wounds, but to honour light.

The sheep may scatter, the wolves may roam,
But Kosmas endures to make our hearts its home.

Σαν σήμερα πριν από 82 χρόνια: Το Μαύρο Σαββατοκύριακο του Κοσμά

29–30 Ιανουαρίου 1944

«Σαν σήμερα, πριν από 82 χρόνια, ο Κοσμάς είδε τις φλόγες να καταπίνουν τα σπίτια και τις καρδιές των ανθρώπων του.»

Μια ημερομηνία που δεν ξεχνιέται

Υπάρχουν ημερομηνίες που δεν τις σβήνει ο χρόνος. Τις κουβαλά ο τόπος σαν πληγή και σαν χρέος. Για τον Κοσμά της Κυνουρίας, το γειτονικό μας χωριό, η πιο βαριά και σκοτεινή ημερομηνία είναι το Σαββατοκύριακο της 29ης και 30ής Ιανουαρίου 1944. Ένα Σαββατοκύριακο που δεν ξημέρωσε ποτέ κανονικά και που πόνεσε όχι μόνο τον Κοσμά, αλλά και εμάς, χάρη στους ισχυρούς δεσμούς συγγένειας που ενώνουν τα δύο μας χωριά εδώ και πολλές γενιές.

«Στίχοι από στάχτη και καπνό»

Κι όταν τα λόγια δεν φτάνουν για να πουν τον πόνο, τότε μιλά το τραγούδι. Ένα τραγούδι βγαλμένο από τα χείλη των ντόπιων, από τη στάχτη και τον καπνό εκείνων των ημερών:

«Βγήκα στα Κάτω Αλώνια
κι αγνάντιο στο χωριό•
βλέπω φωτιά στα σπίτια,
λύκους στα πρόβατα,
μεγάλοι εχτροί.»

Λίγοι στίχοι, μα μέσα τους χωρά ολόκληρη η συμφορά. Η φωτιά, ο φόβος, οι λύκοι, όχι μόνο τα θηρία του βουνού, αλλά και οι άνθρωποι που έγιναν εχθροί.

Ο Κοσμάς: Συγγένεια και αίμα ανακατεμένο

Ο Κοσμάς δεν είναι για το χωριό μας απλώς ένα άλλο χωριό δίπλα μας στον Πάρνωνα. Είναι συγγένεια. Είναι αίμα ανακατεμένο. Είναι δεκάδες γάμοι, κουμπαριές και οικογένειες που ένωσαν τα δύο χωριά μέσα στα χρόνια. Γι’ αυτό κι ό,τι χτύπησε τον Κοσμά, άγγιξε και τα δικά μας σπίτια, τις δικές μας μνήμες.

Τότε ήταν που οι Γερμανοί κατακτητές, μαζί με ντόπιους συνεργάτες, αποφάσισαν να τιμωρήσουν τους Κοσμίτες για τη συμβολή τους στην Εθνική Αντίσταση. Να τιμωρήσουν ένα χωριό που δεν λύγισε, που στάθηκε με αξιοπρέπεια απέναντι στην Κατοχή.

Η φωτιά και η σιωπή στον Πάρνωνα

Πάνω στο βουνό του Πάρνωνα, σ’ αυτό το χωριό όπου η άγρια ομορφιά της ελληνικής φύσης σμίγει με τον ελεύθερο ανθρώπινο στοχασμό, τη λεβεντιά και τους αγώνες του Έθνους μας για ελευθερία και ανεξαρτησία, γράφτηκε άλλη μία μαύρη σελίδα της ιστορίας. Μια σελίδα που βαραίνει για πάντα τη συνείδηση των Γερμανών και των συνεργατών τους.

Σαν σήμερα, πριν από 82 χρόνια, ο Κοσμάς πυρπολήθηκε και καταστράφηκε ολοκληρωτικά. Από τα 505 σπίτια του χωριού, τα 498 παραδόθηκαν στις φλόγες. Σπίτια ανθρώπων που είχαν συγγένεια, δεσμούς και ρίζες και με το δικό μας χωριό. Ο καπνός ανέβηκε στον Πάρνωνα και η σιωπή απλώθηκε σε όλα τα γύρω χωριά.

Μνήμη και σύμβολο ελευθερίας

Τα χρόνια πέρασαν. Όμως το ολοκαύτωμα του Κοσμά καταγράφηκε στην ιστορία και χαράχτηκε βαθιά στη μνήμη. Όχι μόνο των Κοσμιτών, αλλά και όλων όσων μοιράζονται μαζί τους κοινή καταγωγή, κοινές ιστορίες και κοινό πόνο.

Σήμερα, ο Κοσμάς έχει μετουσιωθεί σε σύμβολο ελευθερίας και ανεξαρτησίας των Ελλήνων πάνω στον Πάρνωνα. Είναι μια δύναμη που ενεργεί μέσα από την ιστορία και μας θυμίζει πως τα χωριά μας δεν τα ενώνει μόνο η γεωγραφία, αλλά και το αίμα και η μνήμη.

Και όσο οι δεσμοί αίματος, οι ιστορίες των παππούδων και οι αφηγήσεις περνούν από γενιά σε γενιά, εκείνο το μαύρο Σαββατοκύριακο θα παραμένει ζωντανό. Όχι για να πληγώνει, αλλά για να θυμίζει και να τιμά.

Λόγια καρδιάς από τη θεία Ελένη Σαράντη

Σχετικά μ’ αυτά τα χρόνια, αξίζει πραγματικά να σταθεί κανείς λίγο και να ακούσει μια φωνή που τα έζησε. Γι’ αυτό και προτείνουμε στους αναγνώστες να αφιερώσουν χρόνο στη ζωντανή προφορική μαρτυρία της θεια-Ελένης Σαράντη, όπως καταγράφηκε σε μια κουβέντα καρδιάς με τον ανιψιό της Παναγιώτη Κατσίκα.

Μια κουβέντα απλή, μα βαριά από μνήμες. Με λόγια ταπεινά, όπως τα λένε οι άνθρωποι που τα πέρασαν, η θεια-Ελένη ξεδιπλώνει τη ζωή της στα χρόνια της Κατοχής και του Εμφυλίου.

Θυμάται τον εμπρησμό του χωριού, τους Ιταλούς και τους Γερμανούς, τους αντάρτες και τους Χίτες, τη φτώχεια, την πείνα και τον φόβο που δεν έφευγε απ’ τα σπίτια και τις καρδιές. Όλα αυτά άφησαν σημάδια βαθιά πάνω της, σημάδια που δεν σβήνουν εύκολα.

Κι όμως, μέσα απ’ τον πόνο, ξεπροβάλλει η αντοχή της ψυχής. Δεν μιλά μόνο για τα βάσανα, μα και για την επιμονή να σταθεί όρθια, να παλέψει για μια καλύτερη ζωή, για προκοπή και για λίγη χαρά, όπως άξιζε σε όλους.

Η μαρτυρία της μπορεί να ακουστεί ολόκληρη στον παρακάτω σύνδεσμο:

https://archive.istorima.org/interviews/EL-15468