Η τέχνη του αργαλειού σώθηκε στο Γεράκι

Γράφει ο Άγγελος Αγγελίδης

Ελεύθερος Τύπος

14 Απρίλη 2026

«Υφαίνω από την ηλικία των 20 χρόνων, σχεδόν μισό αιώνα. Το 2020 ήμουν η τελευταία υφάντρα στο χωριό. Η τέχνη του χωριού κινδύνευε με αφανισμό»  

Στην «καρδιά» της λακωνικής γης, εκεί όπου οι πλαγιές του Πάρνωνα συναντούν την Ιστορία, το Γεράκι στέκει ως ένας ζωντανός φάρος πολιτισμού.

Όμως, πίσω από την πέτρινη γοητεία του οικισμού, μια δύσκολη πραγματικότητα εξελισσόταν αθόρυβα τα τελευταία χρόνια: η υφαντική τέχνη, ένας κώδικας επιβίωσης και έκφρασης που μεταφερόταν από γενιά σε γενιά για χιλιετίες, βρέθηκε στο χείλος του οριστικού αφανισμού. Το 2020, η κατάσταση είχε φτάσει σε οριακό σημείο. Σε ένα χωριό που κάποτε δέσποζε στην παγκόσμια υφαντική δημιουργία, είχε απομείνει μία και μοναδική ενεργή υφάντρα. Η τέχνη σώθηκε κυριολεκτικά στο «παρά πέντε».

Η ιστορία της διάσωσης αρχίζει από την αγωνία των ίδιων των κατοίκων. Η 67χρονη Χρυσούλα Σταματοπούλου, υφάντρα και σήμερα δασκάλα στη Δομή Υφαντικής, περιγράφει στον «Ε.Τ.»: «Γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Γεράκι. Υφαίνω από την ηλικία των 20 χρόνων, σχεδόν μισό αιώνα. Το 2020 ήμουν η τελευταία υφάντρα στο χωριό. Η τέχνη του χωριού κινδύνευε με αφανισμό». Η διαπίστωση λειτούργησε ως συναγερμός. Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερονθρών δεν έμεινε θεατής. Απευθύνθηκε στην Αντιπεριφέρεια Λακωνίας, ζητώντας μια θεσμική λύση που θα ξεπερνούσε τα στενά όρια μιας απλής επιδότησης. Η ανταπόκριση ήταν άμεση και ουσιαστική. Με τη χρηματοδότηση της Περιφέρειας Πελοποννήσου, την υποστήριξη του Δήμου Ευρώτα που διέθεσε τον χώρο και τη συνεργασία με τον Αναπτυξιακό Οργανισμό Πάρνωνα ιδρύθηκε το 2021 η πειραματική «Δομή διδασκαλίας της υφαντικής τέχνης».

Η επιτυχία υπήρξε εκρηκτική. «Μέχρι σήμερα έχουν εκπαιδευτεί περισσότερα από 80 άτομα, μεταξύ των οποίων και πέντε άνδρες», σημειώνει η κ. Σταματοπούλου, υπογραμμίζοντας ότι το γεγονός ότι άνδρες κάθονται πλέον στον αργαλειό δείχνει την κοινωνική μετατόπιση και την επανεκτίμηση της χειροτεχνίας ως επάγγελμα και όχι μόνο ως οικιακή απασχόληση. Η φήμη του Γερακίου ξεπέρασε τα σύνορα της Λακωνίας. Εκπαιδευόμενοι από την Πορτογαλία, τη Γαλλία και την Αγγλία ταξίδεψαν στο χωριό για να μάθουν τα μυστικά του όρθιου αργαλειού. Εντυπωσιακή είναι η περίπτωση ενός Αυστραλού με ελληνικές ρίζες, ο οποίος, αφού ολοκλήρωσε την εκπαίδευσή του, επέστρεψε στην πατρίδα του, όπου πλέον υφαίνει και εμπορεύεται τα δικά του έργα, διαδίδοντας τη γερακίτικη τέχνη στην άλλη πλευρά του πλανήτη.

Αυτό που κάνει το Γεράκι να ξεχωρίζει παγκοσμίως είναι η χρήση του όρθιου ή ορθού αργαλειού. Δεν πρόκειται για μια απλή μηχανή, αλλά για ένα εργαλείο που η μορφή του παραμένει σχεδόν αναλλοίωτη από την αρχαιότητα. Ο όρθιος αργαλειός, που απεικονίζεται σε αιγυπτιακές τοιχογραφίες πριν από 3.500 χρόνια και σε βυζαντινά χειρόγραφα όπως το «Βιβλίο του Ιώβ», βρήκε στο Γεράκι το τελευταίο του οχυρό. Η κατασκευή του νέου εξοπλισμού για τη Δομή αποτέλεσε από μόνη της μια πράξη αναβίωσης. Γερακίτες ξυλουργοί και σιδεράδες επιστρατεύτηκαν για να φτιάξουν τους αργαλειούς και τα παραδοσιακά χτένια, διασφαλίζοντας ότι η τεχνογνωσία κατασκευής του οργάνου δεν θα χανόταν μαζί με την τεχνική της ύφανσης. Η υφάντρα στον όρθιο αργαλειό εργάζεται καθιστή, ενώ το στημόνι ιδιάζεται (τοποθετείται) κάθετα γύρω από δύο οριζόντια δοκάρια.

Τα κιλίμια του Γερακίου είναι χειροποίητοι τάπητες που ξεχωρίζουν για τον πολύπλοκο φυτικό και γεωμετρικό διάκοσμο. Τα νήματα, παραδοσιακά μάλλινα από τα κοπάδια της περιοχής, βάφονταν με φυτικές βαφές από τον Πάρνωνα, όπως ο μέλεγος για το μαύρο και η φλούδα καρυδιού για το καφέ.

Ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερονθρών και οι τοπικοί φορείς στοχεύουν στη δημιουργία ενός Μουσείου Υφαντικής και στην πλήρη καταγραφή-τεκμηρίωση της παράδοσης. Η συνεργασία που ξεκίνησε το 2022 με τα Κέντρα του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος (ΙΣΝ) στα Πανεπιστήμια UCLA (Λος Αντζελες) και Simon Fraser (Βανκούβερ) ανοίγει νέους ορίζοντες έρευνας.

Γεώργιος Ροζακλής (1947–2026)

Έφυγε από κοντά μας ο αγαπητός συγχωριανός Γεώργιος Ροζακλής, που εκοιμήθη ήσυχα τις πρώτες πρωινές ώρες της Τρίτης 14 Απριλίου 2026, ετών 78, στην Αδελαΐδα, ύστερα από μακρόχρονη ασθένεια.

Ο Γιώργος γεννήθηκε στην Καρίτσα στις 28 Νοεμβρίου 1947. Σε ηλικία 26 ετών πήρε τον δρόμο της μετανάστευσης και έφτασε στην Αυστραλία στις 30 Δεκεμβρίου 1973. Η νεαρή σύζυγός του, η Ρούλα, τον ακολούθησε τον Μάρτιο του 1974.

Το ζευγάρι ρίζωσε στο Φόρεστβιλ, όπου μεγάλωσε με αγάπη και κόπο την όμορφη οικογένειά του, με τα παιδιά τους Δημήτρη, Κατερίνα, Ματούλα και Θοδωρή.

Ο Γιώργος ξεκίνησε τη δουλειά του σε εργοστάσια, μα η καρδιά του τον γύρισε γρήγορα στη γη. Καλλιέργησε φράουλες και λαχανάκια Βρυξελλών στους λόφους της Αδελαΐδας και, με επιμονή και μόχθο, πραγματοποίησε το όνειρό του, να αποκτήσει τη δική του φάρμα στο Γουάιτς Βάλεϊ.

Ήταν άνθρωπος βαθιά δοτικός, με ξεχωριστή προσφορά στον Παλλακωνικό Σύλλογο και στην Κοινότητα Καριτσιωτών Νότιας Αυστραλίας. Με σιωπηλή γενναιοδωρία πρόσφερε πάντα απλόχερα από τον κόπο του, το κρασί του και τον χρόνο του. Μαζί με τη Ρούλα στάθηκαν ο ένας στο πλευρό του άλλου, χτίζοντας μια ζωή γεμάτη αντοχή, αγάπη και ευγνωμοσύνη, κρατώντας πάντα ζωντανή την αγάπη για τον τόπο τους.

Ας είναι ελαφρύ το χώμα που θα τον σκεπάσει.

Θερμά συλλυπητήρια στη Ρούλα, στα παιδιά, στα εγγόνια και σε όλους τους οικείους του.

Αιωνία του η μνήμη.

Εικοσιπέντε χρόνια από το θάνατο της Γιωργίας Κατσάμπη-Καραμανή

Μια αφανής ηρωίδα του εργατικού κινήματος

Η ζωή της Γιωργίας Κατσάμπη-Καραμανή

Εικοσιπέντε χρόνια συμπληρώνονται σήμερα από τον θάνατο της αγαπημένης μας Γιωργίας Κατσάμπη – Καραμανή, που άφησε την τελευταία της πνοή στο σπίτι της, στην Αδελαΐδα της Αυστραλίας, το πρωί της 14ης Απριλίου 2001.

Δύο χρόνια νωρίτερα, τον Ιούνιο του 1999, η Καριτσιώτισσα αυτή γυναίκα τιμήθηκε με μια ξεχωριστή διάκριση από το συνδικαλιστικό κίνημα της Νότιας Αυστραλίας. Μια τιμή που δεν αφορούσε μόνο την ίδια, αλλά και την οικογένειά της και την ιδιαίτερη πατρίδα της, την Καρίτσα.

Μετά από δεκαοκτώ χρόνια ακούραστης προσφοράς, αναγνωρίστηκε ως επίτιμο μέλος της Ένωσης Εργαζομένων Ποικίλων Κατηγοριών. Όπως έγραφε χαρακτηριστικά το σωματείο:
«Από αγροτοκόριτσο στα βουνά της Λακωνίας, σε εκπρόσωπο εργατικού σωματείου για δεκαοκτώ ολόκληρα χρόνια. Αυτή ήταν η ζωή της Γιωργίας Καραμανή.»

Η Γιωργία, το γένος Κατσάμπη, γεννήθηκε στις 17 Μαρτίου 1949 στην Καρίτσα Λακωνίας. Πρωτότοκη κόρη του Βαγγέλη και της Παναγιώτας, ήρθε στον κόσμο σε δύσκολα χρόνια, λίγο μετά τον πόλεμο και μέσα στη φτώχεια που μάστιζε τον τόπο. Το χωριό πληγωμένο, οι άνθρωποι όμως τίμιοι, εργατικοί, με φιλότιμο.

Ο παππούς της, ο Γιάννης Κατσάμπης, έζησε τη ζωή του ως ξενοτσόπανος. Κι όμως, μέσα σε τούτες τις στερήσεις, οι γονείς της έπλεκαν όνειρα για ένα σπιτικό γεμάτο παιδιά, αγάπη και προκοπή.

Ως πρωτότοκη, πήρε το όνομα της γιαγιάς της, της Γιωργίτσας από τον Κοσμά Κυνουρίας, και είχε πάντα μια ξεχωριστή θέση στην καρδιά του πατέρα της, που της είχε μεγάλη αδυναμία.

Μα οι δυσκολίες δεν άφηναν περιθώρια. Το 1958, όταν η Γιωργία ήταν μόλις οκτώ χρονών, ο πατέρας της πήρε τη μεγάλη απόφαση να φύγει για την Αυστραλία, με σκοπό να δουλέψει λίγα χρόνια και να γυρίσει πίσω με κάτι στην άκρη. Η ζωή όμως άλλα είχε γραμμένα.

Σε γράμμα του έγραφε:
«Πολυαγαπημένη μου Παναγιώτα, δεν μπορώ να αρνηθώ αυτή τη χώρα για το μέλλον των παιδιών μας. Σας κάνω πρόσκληση να έρθετε.»
Και η μικρή Γιωργία, όπως θυμόταν, πηδούσε από τη χαρά της πάνω στο κρεβάτι.

Στις 13 Οκτωβρίου 1961, από το λιμάνι του Πειραιά, η μητέρα της Παναγιώτα με τα παιδιά αποχαιρέτησαν τον τόπο. Με το πλοίο «Πατρίς» ταξίδεψαν για είκοσι μέρες, ώσπου έφτασαν στη Μελβούρνη και αντάμωσαν ξανά τον πατέρα.

Η πραγματικότητα όμως ήταν σκληρή. Η δωδεκάχρονη Γιωργία ένιωσε χαμένη. Άγνωστη γλώσσα, ξένος τόπος, λαμαρίνες αντί για κεραμίδια, αυτοκίνητα που έτρεχαν, κι όλη η οικογένεια στρυμωγμένη σε ένα δωμάτιο. «Σαν ζούγκλα» έλεγε αργότερα.

Δεν άργησε να μπει στον αγώνα της ζωής. Πριν καλά καλά κλείσει τα δεκατέσσερα, άρχισε να δουλεύει. Από καραμελάδικο στο Γκούντγουντ μέχρι εργοστάσια, μπισκοτάδικα και στεγνοκαθαριστήρια. Και στις εποχές, στα χωράφια, στον τρύγο, στα μπιζέλια, στα κεράσια. Όπου υπήρχε ανάγκη, ήταν εκεί.

Το 1968, στα δεκαεννιά της, παντρεύτηκε τον Κυριάκο Τσιριγώτη από τις Βελιές. Ο γάμος δεν κράτησε πολύ, μα της χάρισε το μεγαλύτερο δώρο της ζωής της. Την 1η Μαρτίου 1969 γεννήθηκε ο γιος της, ο Σαράντος, που έγινε το στήριγμα και το νόημά της.

Το 1972 ξεκίνησε να εργάζεται στο Κέντρο Τζούλια Φαρ, φροντίζοντας άτομα με αναπηρίες. Εκεί ξεδιπλώθηκε ο χαρακτήρας της. Δυναμική, δίκαιη, με καρδιά μεγάλη. Γρήγορα ανέλαβε ενεργό ρόλο και στο συνδικάτο, παλεύοντας για καλύτερες συνθήκες και δικαιώματα.

Στάθηκε δίπλα στους εργαζόμενους σαν δικός τους άνθρωπος. Για χρόνια, το ίδιο της το σπίτι έγινε στέκι αγώνα, τόπος συζήτησης και σχεδιασμού. Κι όμως, την ίδια ώρα, είχε και την εκτίμηση της διοίκησης, γιατί ήξερε να στέκεται με αξιοπρέπεια και καθαρό λόγο.

Το 1973 γνώρισε τον Μανόλη Καραμανή από τη Ρόδο. Τον Φλεβάρη του 1974 ενώθηκαν με τα δεσμά του γάμου, και από τότε πορεύτηκαν μαζί στη ζωή, με αγάπη και στήριξη.

Το 1998 ξεκίνησε έναν ακόμη δύσκολο αγώνα, αυτόν της υγείας της. Μα δεν λύγισε. Με πίστη, δύναμη και την αγάπη των δικών της, στάθηκε όρθια μέχρι το τέλος.

Η Γιωργία δεν ήταν μια συνηθισμένη γυναίκα. Ήταν αγωνίστρια, μάνα, εργάτρια, άνθρωπος με αρχές. Έζησε με πάθος και έδωσε χωρίς να λογαριάσει.

Έφυγε στις 14 Απριλίου 2001, μα δεν χάθηκε. Μένει ζωντανή στις μνήμες, στις ιστορίες και στο παράδειγμα που άφησε πίσω της.

Δείτε τον οικογενειακό κλάδο της αείμνηστης στα Οικογενειακά Δέντρα του Νότιου Πάρνωνα.

Τα Οικογενειακά Δέντρα του Νότιου Πάρνωνα έρχονται υπό την αιγίδα του Παλλακωνικού Συλλόγου Νότιας Αυστραλίας «Ο Λεωνίδας», καθώς και της Κοινότητας Καριτσιωτών Νότιας Αυστραλίας «Καρίτσα»

Στο πλευρό του παιδικού βιβλίου οι μαθητές της Μαγούλας: Μια ξεχωριστή συνάντηση με τον Βασίλη Βλαχάκο γεφύρωσε παρελθόν και παρόν

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Παιδικού Βιβλίου, στις 2 Απριλίου, το Δημοτικό Σχολείο Μαγούλας φιλοξένησε μια ιδιαίτερη δράση που άφησε το αποτύπωμά της σε μαθητές και εκπαιδευτικούς. Καλεσμένος της σχολικής κοινότητας ήταν ο συγγραφέας και ποιητής Βασίλης Βλαχάκος, ο οποίος, ύστερα από 25 χρόνια, επέστρεψε συμβολικά «στην έδρα» για να συνεορτάσει με τα παιδιά της Ε΄ και Στ΄ τάξης τη σημασία του παιδικού βιβλίου.

Η ημέρα εξελίχθηκε σε ένα ζωντανό μάθημα μνήμης, γνώσης και δημιουργίας. Οι μαθητές ενημερώθηκαν για τις Παγκόσμιες Ημέρες και ταξίδεψαν νοερά σε σημαντικά μνημεία της UNESCO, διευρύνοντας τους ορίζοντές τους πέρα από τη σχολική ύλη. Παράλληλα, μέσα από αφηγήσεις και φωτογραφικό υλικό, γνώρισαν πτυχές της σχολικής ζωής και της καθημερινότητας προηγούμενων γενεών.

Ο ίδιος ο κ. Βλαχάκος μοιράστηκε προσωπικές αναμνήσεις από τα μαθητικά του χρόνια στη δεκαετία του 1960, σκιαγραφώντας μια εποχή διαφορετική αλλά βαθιά ανθρώπινη. «Συνταξιδέψαμε στο παρελθόν, τότε που ήμουν μαθητής σε μια αίθουσα με 60 παιδιά, όλες οι τάξεις μαζί και με έναν δάσκαλο, υπόδειγμα λειτουργού και παράδειγμα ανθρώπου», ανέφερε χαρακτηριστικά, υπογραμμίζοντας τη διαχρονική αξία του εκπαιδευτικού έργου.

Δεν παρέλειψε, ωστόσο, να αναφερθεί και στις προκλήσεις της σύγχρονης εκπαίδευσης, σημειώνοντας με νόημα πως οι δάσκαλοι «παρά τις καλύτερες συνθήκες, βράζουν στο ίδιο καζάνι της πολιτείας, έτσι όπως παιδεύει τα παιδία η Παιδεία».

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη σημασία της ιστορικής γνώσης και της οικογενειακής μνήμης. Μέσα από τη συζήτηση, τα παιδιά κατανόησαν πως το μέλλον χτίζεται πάνω στη γνώση του παρελθόντος, ξεκινώντας ακόμη και από το γενεαλογικό τους δέντρο.

Η δράση κορυφώθηκε με μια δημιουργική άσκηση, κατά την οποία οι μαθητές κλήθηκαν να εκφράσουν τις σκέψεις τους για το σχολείο, τους δασκάλους και το βιβλίο. Με αφορμή έναν στίχο που τους παρουσίασε ο συγγραφέας, ανακάλυψαν τις δικές τους δημιουργικές δυνατότητες. «Είδαν ότι είναι μικροί ποιητές και δεν το ήξεραν, ότι μπορούν να γίνουν συγγραφείς ή ζωγράφοι, αρκεί να ψαχτούν και να βρουν τα ταλέντα που κρύβονται μέσα τους», τόνισε ο κ. Βλαχάκος.

Ο Βασίλης Βλαχάκος δεν είναι απλώς ένας επισκέπτης συγγραφέας, αλλά ένας άνθρωπος που στις αρχές της δεκαετίας του 1970 δίδαξε στην Καρίτσα, αφήνοντας το δικό του αποτύπωμα στις μνήμες των ανθρώπων της. Από εκείνη την εμπειρία γεννήθηκε και ένα μέρος του έργου του, με κορυφαίο το βιβλίο «Οι Αετοί της Καρίτσας», αλλά και ποιήματα όπως «Ο Μιχάλης ο “Ρουμάνος”», «Η Καρίτσα (στη φαντασία και στο χρόνο)» και «Η Ελιά της Καρίτσας», που αποτυπώνουν με ευαισθησία τον τόπο και τους ανθρώπους του.

Η παρουσία του στη Μαγούλα δεν ήταν μόνο μια σχολική εκδήλωση, αλλά μια ζωντανή υπενθύμιση πως το βιβλίο μπορεί να κρατήσει άσβεστη τη μνήμη και να μετατρέψει την εμπειρία σε διαχρονική παρακαταθήκη.

Το Λινό του Καφετζή, Μνήμη Χαραγμένη στης Καρίτσας τη Γη

«Δεν είναι τυχαίο καλυβάκι, αλλά ένας χώρος που ζούσε και ανέπνεε μαζί με την καριτσιώτικη γη γύρω του.»

Η φωτογραφία, τραβηγμένη από τον Γιάννη Γαβριήλ, μας οδηγεί σε μια γωνιά της καριτσιώτικης γης που για πολλούς από τη νεότερη γενιά, μέχρι πρόσφατα, ίσως στεκόταν σαν ένα μικρό αίνιγμα. Ανάμεσα στα χωράφια και χαμηλή βλάστηση, ένα πέτρινο καλυβάκι, λιτό και σιωπηλό όπως δεκάδες κι άλλα, μαρτυρούσε πως κάποτε είχε έναν λόγο ύπαρξης βαθιά δεμένο με τον τόπο. Το ερώτημα όμως παρέμενε, ποιος ήταν ο ρόλος του και τι ιστορία έκρυβε μέσα του.

Σήμερα, το αίνιγμα αυτό έχει πλέον όνομα. Πρόκειται για το «Λινό του Καφετζή», κοντά στα αμπέλια στην Απάνου Λούτσα, έναν χώρο όπου οι προγονοί μας πατούσαν τα σταφύλια με τα πόδια για να βγάλουν το κρασί της χρονιάς τους.

Ένας Τόπος με Σκοπό

Το κτίσμα δεν ήταν απλώς ένα καλυβάκι, αλλά μέρος μιας οργανωμένης αγροτικής λειτουργίας, άμεσα συνδεδεμένης με τον τρύγο και την οινοπαραγωγή. Η θέση του, μέσα στην καλλιεργημένη γη και σε άμεση γειτνίαση με τα αμπέλια, δεν αφήνει περιθώριο αμφιβολίας. Εξυπηρετούσε τις ανάγκες του ληνού, ως βοηθητικός χώρος προετοιμασίας και φύλαξης.

Ο ληνός αποτελούσε το κέντρο της διαδικασίας. Εκεί πατούσαν τα σταφύλια, μοιράζονταν κόπο και χαρά και μετέδιδαν γνώση από γενιά σε γενιά. Ήταν τόπος εργασίας και συνάντησης, βαθιά δεμένος με τη γη και τον ετήσιο κύκλο ζωής, όπου η παραγωγή αποκτούσε συλλογικό χαρακτήρα.

Ο Τρύγος ως Βίωμα

Την εποχή του τρύγου, ο χώρος ζωντάνευε. Οι άνθρωποι συγκεντρώνονταν, κουβαλούσαν τα κοφίνια με τα σταφύλια και, με γυμνά πόδια, τα πατούσαν, μετατρέποντας τον καρπό σε μούστο. Δεν ήταν μια σιωπηλή εργασία, αλλά μια κοινή εμπειρία, γεμάτη ρυθμό, φωνές και συμμετοχή.

Το κρασί που προέκυπτε δεν ήταν απλώς προϊόν, αλλά η απόσταξη μιας ολόκληρης χρονιάς, της γης και των ανθρώπων της.

Το Τέλος μιας Εποχής

Το λινό σταμάτησε να λειτουργεί στα τέλη της δεκαετίας του 1950 ή στις αρχές του 1960, σηματοδοτώντας το τέλος ενός τρόπου ζωής όπου η παραγωγή ήταν άμεσα δεμένη με την καθημερινότητα και την κοινότητα.

Από τότε, το κτίσμα έμεινε πίσω, σιωπηλό και εκτεθειμένο στον χρόνο, χωρίς όμως να χάσει τη μνήμη του.

Από το Μυστικό στη Μαρτυρία

Για χρόνια, το καλυβάκι στεκόταν σαν ένα μικρό μυστικό μέσα στο τοπίο. Σήμερα, η ταυτότητά του έχει αποκατασταθεί και μαζί της αναδύεται μια ολόκληρη εικόνα ζωής που κάποτε ήταν αυτονόητη.

Δεν είναι απλώς ένα εγκαταλειμμένο καλυβάκι Είναι μάρτυρας μιας εποχής όπου ο κόπος είχε πρόσωπο, η γη είχε φωνή και το κρασί είχε ιστορία.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο ουσιαστικό. Ότι τέτοιοι τόποι δεν χάνονται πραγματικά. Παραμένουν εκεί, σιωπηλοί αλλά παρόντες, μέχρι κάποιος να τους αναγνωρίσει ξανά και να τους επιστρέψει τη θέση που τους αξίζει στη συλλογική μνήμη.