Οι Βρονταμίτες δεν προσκύνησαν: Τρία μερόνυχτα αντίστασης, δυο αιώνες μνήμης

Το Ολοκαύτωμα του Παλαιομονάστηρου, 15 Σεπτεμβρίου 1825

«Οι πέτρες θυμούνται όσα τα χαρτιά δεν μπόρεσαν να κρατήσουν.»

Έξι περίπου χιλιόμετρα έξω από τον Βρονταμά, μέσα σε μια άγρια και απόκρημνη λαγκαδιά, βρίσκεται το Παλαιομονάστηρο. Στεριωμένο μέσα στον ίδιο τον βράχο, μοιάζει σαν να φύτρωσε εκεί μαζί με την πέτρα.

Σήμερα, όποιος φτάσει ως εκεί ακούει μονάχα τον αέρα, τα πουλιά και τον αντίλαλο της ρεματιάς. Όμως στις 15 Σεπτεμβρίου 1825, ο τόπος αυτός γέμισε καπνό, φωτιά, κραυγές και θάνατο. Το παλιό μοναστήρι, που για αιώνες πρόσφερε προσευχή και καταφύγιο, έγινε ο τάφος εκατοντάδων Βρονταμιτών.

Τι είχε συμβεί;

Ένα μοναστήρι μέσα στον βράχο

Το Παλαιομονάστηρο είναι ένα από τα σημαντικότερα βυζαντινά μνημεία της Λακωνίας. Στο εσωτερικό του δεσπόζει ο παλιός σπηλαιώδης ναός, λαξευμένος μέσα στον βράχο, που χρονολογείται, σύμφωνα με την επικρατέστερη άποψη, στον 12ο αιώνα.

Περισσότερες από ογδόντα τοιχογραφίες σώζονται ακόμη στους τοίχους του. Οι περισσότερες είναι φθαρμένες από τον χρόνο, την υγρασία και την εγκατάλειψη, μα παραμένουν αναγνωρίσιμες. Μαρτυρούν την ακμή της βυζαντινής τέχνης, αλλά και την παρουσία των μοναχών που έζησαν και προσευχήθηκαν εκεί πριν από εννέα περίπου αιώνες.

Οι σχετικές αναφορές συνδέουν τον ναό με την Παναγία, τον Άγιο Νικόλαο και τον Μεγαλομάρτυρα Νικήτα, ενώ η τοπική παράδοση δένει τον τόπο και με τον Όσιο Νίκωνα τον «Μετανοείτε».

Γύρω από τον ναό σώζονται ακόμη ταπεινά σημάδια από την καθημερινή ζωή της μοναστικής αδελφότητας. Οι παλιοί φούρνοι, χτισμένοι με πέτρα και πηλό, όπου ψηνόταν το ψωμί, και η μεγάλη στέρνα, σκαμμένη μέσα στον βράχο, που μάζευε το νερό της βροχής.

Δεν ήταν μεγαλόπρεπα χτίσματα. Ήταν όμως ό,τι χρειαζόταν μια μικρή αδελφότητα για να ζήσει σε τούτο το άγριο και απόμερο μέρος. Το 1825, η στέρνα, οι φούρνοι και οι λιγοστές προμήθειες που μπορούσαν να φυλαχτούν εκεί πρόσφεραν για λίγο νερό, τροφή και ελπίδα στους κυνηγημένους Βρονταμίτες.

Η θέση του μοναστηριού δεν είχε διαλεχτεί τυχαία. Ο απόκρημνος βράχος, τα στενά περάσματα και η φυσική προστασία της σπηλιάς το έκαναν δύσκολο να πλησιαστεί. Σε χρόνια ανασφάλειας, οι κάτοικοι της γύρω περιοχής ήξεραν πως εκεί μπορούσαν να κρυφτούν και να βαστάξουν.

Το φθινόπωρο του 1825, όμως, η φυσική αυτή φωλιά έμελλε να γίνει τόπος μαρτυρίου.

Ο Ιμπραήμ στη Λακωνία

Το 1825 ήταν μια από τις πιο σκοτεινές χρονιές της Ελληνικής Επανάστασης. Ο Ιμπραήμ Πασάς είχε αποβιβαστεί στην Πελοπόννησο με καλά οργανωμένο αιγυπτιακό στρατό και προσπαθούσε να πνίξει τον Αγώνα στη φωτιά.

Τα στρατεύματά του έκαιγαν χωριά, κατέστρεφαν σοδειές, έσφαζαν όσους αντιστέκονταν και έπαιρναν αιχμαλώτους για τα σκλαβοπάζαρα. Ο σκοπός ήταν ξεκάθαρος. Να γονατίσει ο τόπος, να πεινάσει ο λαός και να αναγκαστούν οι επαναστατημένοι Έλληνες να προσκυνήσουν.

Η Λακωνία έζησε τότε μέρες τρόμου. Η Καρίτσα, το Γεράκι, ο Βρονταμάς και τα άλλα χωριά του Πάρνωνα και του κάμπου του Ευρώτα άκουγαν τα κακά μαντάτα και περίμεναν με αγωνία τη σειρά τους.

Μόλις τρεις ημέρες πριν από την τραγωδία του Παλαιομονάστηρου, τα γυναικόπαιδα του Γερακίου είχαν πάρει τον δρόμο της φυγής μέσα από το πέρασμα του Σορμπάνου. Στην Καρίτσα, η μικρή Χρυσούλα και τόσοι άλλοι χωριανοί πάλευαν κι αυτοί να γλιτώσουν από τη λαίλαπα.

Μέσα σε εκείνες τις φοβερές ημέρες, οι κάτοικοι του Βρονταμά εγκατέλειψαν τα σπίτια τους και κατέφυγαν στο Παλαιομονάστηρο.

Τριακόσιες με τετρακόσιες ψυχές

Οι ιστορικές πηγές και οι τοπικές παραδόσεις δεν συμφωνούν απόλυτα στον αριθμό. Οι περισσότερες, όμως, κάνουν λόγο για περίπου τριακόσιους με τετρακόσιους ανθρώπους.

Ανάμεσά τους βρίσκονταν γυναίκες, παιδιά, γέροντες και αρκετοί ένοπλοι άνδρες. Δεν ήταν τακτικός στρατός. Ήταν άνθρωποι του χωριού, γεωργοί, κτηνοτρόφοι, μανάδες και παιδιά, που βρέθηκαν ξαφνικά να υπερασπίζονται τη ζωή, την πίστη και τη λευτεριά τους.

Ηγετικό ρόλο ανέλαβαν ο παπα Δημήτρης Παπαδημητρίου και ο Βρονταμίτης οπλαρχηγός Γιαννάκης Καραμπάς. Ο παπάς στεκόταν κοντά στο ποίμνιό του, δίνοντας κουράγιο και βοηθώντας στην οργάνωση της άμυνας. Ο Καραμπάς, άνθρωπος μαθημένος στα όπλα και στις κακουχίες του Αγώνα, εμψύχωνε τους πολιορκημένους και καθοδηγούσε τους λιγοστούς πολεμιστές.

Για τρία μερόνυχτα οι Βρονταμίτες αντιστάθηκαν.

«Ζωντανοί δεν προσκυνάμε»

Οι δυνάμεις του Ιμπραήμ περικύκλωσαν το Παλαιομονάστηρο, αλλά η απόκρημνη θέση του δεν τους άφηνε να πλησιάσουν εύκολα. Οι πολιορκημένοι, προστατευμένοι πίσω από την πέτρα, απαντούσαν με όσα όπλα και πολεμοφόδια είχαν.

Ο Ιμπραήμ τούς κάλεσε να παραδοθούν. Σύμφωνα με την τοπική παράδοση, τους ζήτησε να υπογράψουν προσκυνοχάρτια, δηλαδή να δηλώσουν υποταγή, με αντάλλαγμα τη ζωή τους.

Εκείνοι αρνήθηκαν. Προτίμησαν να κρατήσουν την τιμή και τη λευτεριά τους, παρόλο που καταλάβαιναν ολοένα και περισσότερο ποιο τέλος τους περίμενε.

Η περήφανη απάντησή τους δεν έμεινε μονάχα στη μνήμη των ανθρώπων. Πέρασε και στο δημοτικό τραγούδι, που φύλαξε τον πόνο και το μεγάλο «όχι» των Βρονταμιτών.

Βήματα και φωνές πάνω από τον βράχο

Γύρω απ’ τα τρομαγμένα παιδιά, οι μάνες έγιναν μια αγκαλιά,
ένα τείχος απέναντι στη φωτιά και στον τρόμο.

Η πολιορκία του Παλαιομονάστηρου δεν έμεινε ζωντανή μονάχα μέσα από γραπτές αναφορές. Πέρασε από γενιά σε γενιά με τα λόγια των παππούδων και των γιαγιάδων, ώσπου έγινε οικογενειακή και χωριάτικη μνήμη.

Οι αφηγήσεις αυτές δεν αποτελούν επίσημα ιστορικά έγγραφα. Φυλάνε, όμως, όσα ο λαός δεν ήθελε να ξεχάσει.

«Ακούγονταν βήματα και φωνές από πάνω μας», έλεγε, σύμφωνα με όσα θυμούνται οι νεότεροι, ο παλιός Στρατήγης. «Ξέραμε ότι δεν θα φύγουν. Ήταν θέμα χρόνου».

Στην οικογένεια Δρεπανιά έμεινε η εικόνα των γυναικών να σχηματίζουν κύκλο γύρω από τα παιδιά, προσπαθώντας να τα προστατέψουν από τον φόβο και τον θόρυβο.

«Τα παιδιά έκλαιγαν από τη ζέστη και τον τρόμο», έλεγε η γιαγιά Δρεπανιά, «και οι μάνες τους τα έσφιγγαν στην αγκαλιά για να μην ακουστούν έξω».

Άλλη αφήγηση, που διασώθηκε στην οικογένεια Καραμπά, μιλά για έναν νεαρό άνδρα που προσπάθησε να σκαρφαλώσει προς την οροφή για να δει τι έκαναν οι πολιορκητές. Γύρισε πίσω με το πρόσωπο μαυρισμένο από τον καπνό και είπε μονάχα δυο λέξεις:

«Μας καίνε».

Από την οικογένεια Δημακάκου έφτασε ως τις μέρες μας η μνήμη κάποιων ανδρών που προσπάθησαν να ανοίξουν πέρασμα από το πίσω μέρος της σπηλιάς. Χτυπούσαν την πέτρα με ό,τι έβρισκαν μπροστά τους.

«Η πέτρα δεν έσπαγε», έλεγε ο παππούς Δημακάκος. «Και όταν άρχισε να μπαίνει ο καπνός, σταμάτησαν. Ήξεραν πως δεν υπήρχε σωτηρία».

Μπορεί να μη γνωρίζουμε σήμερα ποια ακριβώς λόγια ειπώθηκαν εκείνες τις τελευταίες ώρες. Οι αφηγήσεις αυτές, όμως, μας φέρνουν κοντά στους ανθρώπους που βρίσκονταν μέσα. Στις μανάδες που έσφιγγαν τα παιδιά τους, στους άνδρες που χτυπούσαν απελπισμένοι τον βράχο και σε εκείνον τον άγνωστο νέο που γύρισε μαυρισμένος για να πει το φοβερό μαντάτο.

15 Σεπτεμβρίου 1825

Αφού δεν μπόρεσαν να πάρουν το Παλαιομονάστηρο με κατά μέτωπο επίθεση, οι άνδρες του Ιμπραήμ αναζήτησαν άλλον τρόπο.

Σύμφωνα με τις ιστορικές αφηγήσεις, ανέβηκαν στο επάνω μέρος του βράχου και άνοιξαν τρύπες πάνω από τη σπηλιά. Από εκεί έριξαν φρύγανα, θειάφι, μπαρούτι και άλλες εύφλεκτες ύλες.

Η φωτιά άναψε. Ο πυκνός καπνός άρχισε να κατεβαίνει και να γεμίζει τον κλειστό χώρο. Η ζέστη και η ασφυξία έγιναν αβάσταχτες.

Οι άνθρωποι μέσα δεν είχαν πού να πάνε. Μπροστά τους περίμεναν τα όπλα των πολιορκητών. Πίσω τους υψωνόταν ο βράχος. Η φωτιά, οι εκρήξεις και ο καπνός αποτέλειωσαν σχεδόν όλους τους εγκλωβισμένους.

Το μοναστήρι που τους είχε προστατέψει για τρεις ημέρες έγινε ο κοινός τους τάφος.

Ανάμεσα στους νεκρούς βρίσκονταν ο παπα Δημήτρης Παπαδημητρίου, ο Γιαννάκης Καραμπάς και εκατοντάδες ανώνυμοι μάρτυρες. Άνδρες, γυναίκες, παιδιά και γέροντες, άνθρωποι απλοί, που το όνομά τους μπορεί να χάθηκε, μα η θυσία τους δεν ξεχάστηκε.

Η παράδοση αναφέρει πως σώθηκαν μονάχα δύο γυναίκες. Αιχμαλωτίστηκαν, πουλήθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου και, χρόνια αργότερα, ελευθερώθηκαν με τη βοήθεια Ελλήνων εμπόρων. Και σε αυτή την αφήγηση οι λεπτομέρειες αλλάζουν από στόμα σε στόμα. Ο πυρήνας της ιστορίας, όμως, μένει ο ίδιος. Ελάχιστοι γλίτωσαν από το ολοκαύτωμα.

Το τραγούδι του Ολοκαυτώματος

Όσα δεν πρόλαβαν να γράψουν οι άνθρωποι τα κράτησε το δημοτικό τραγούδι. Με λίγους στίχους, απλούς και πονεμένους, μας μεταφέρει στη ράχη της Κρίτσοβας και αφήνει τρία πουλάκια να κοιτάζουν τον Βρονταμά και το ποτάμι.

Το τρίτο πουλάκι, «το καλύτερο», γίνεται η φωνή ολόκληρου του χωριού:

Τρία πουλάκια κάθονται στης Κρίτσοβας τη ράχη,

τώνα τηράει το Βρονταμά και τάλλο το ποτάμι,

το τρίτο το καλύτερο μοιρολογάει και λέει:

«Θε’ μου και τι γίνηκαν οι δόλιοι οι Βρονταμίτες;

Μάϊδε σε γάμο φαίνονται, μάϊδε σε πανηγύρι,

μον’ πήγαν κι αποκλείστηκαν μέσα στο Μοναστήρι.

Μπραήμ Πασάς επέρασε, Μπραήμ Πασάς τους λέει:

“Βγάτε να προσκυνήσετε, την εκκλησιά ν’ αφήστε!”

Και κείνοι τ’ απαντήσανε και κείνοι τ’ απαντάνε:

“Άϊστε και σεις κι η πίστη σας, μουρτάτες χαθείτε,

οι Βρονταμίτες ζωντανοί, Τούρκους δεν προσκυνάνε,

καλλιό ’χομε το κάψιμο, παρά να σκλαβωθούμε...”»

Το τραγούδι δεν είναι στρατιωτική αναφορά ούτε επίσημο ιστορικό έγγραφο. Είναι το μοιρολόι του τόπου. Είναι ο τρόπος με τον οποίο οι επόμενες γενιές προσπάθησαν να χωρέσουν μέσα σε λίγους στίχους μια τραγωδία που δεν χωρά εύκολα σε λόγια.

Τα τρία πουλάκια, γνώριμη εικόνα των δημοτικών μας τραγουδιών, στέκονται σαν αθάνατοι μάρτυρες πάνω από τον τόπο. Το ένα κοιτάζει το χωριό, το άλλο το ποτάμι και το τρίτο αναρωτιέται γιατί οι Βρονταμίτες χάθηκαν από τη συνηθισμένη ζωή. Δεν βρίσκονται ούτε σε γάμο ούτε σε πανηγύρι. Είναι όλοι αποκλεισμένοι μέσα στο Μοναστήρι.

Και μέσα στους δυο τελευταίους στίχους κλείνεται ολόκληρο το νόημα της θυσίας τους:

«Οι Βρονταμίτες ζωντανοί, Τούρκους δεν προσκυνάνε, καλλιό ’χομε το κάψιμο, παρά να σκλαβωθούμε».

Τρεις μαυροφόρες στη ράχη του Πάρνωνα

Ο θρήνος του Παλαιομονάστηρου δεν έμεινε μονάχα στο παλιό δημοτικό τραγούδι. Πολλά χρόνια αργότερα ξαναπήρε φωνή μέσα από ένα σύντομο, συγκλονιστικό τσάμικο, που κυκλοφόρησε σε δίσκο το 1967 με τη φωνή του Βρονταμίτη Αργύρη Φαρλέκα:

Τρεις μαυροφόρες κάθονταν στου Πάρνωνα τη ράχη,

τους Βρονταμίτες κλαίγανε κι οι πέτρες εραγίζαν,

που οι εχθροί τους καίγανε κι αυτοί πανηγυρίζαν.

Στο παλιό μοιρολόι, τρία πουλάκια αγναντεύουν από τη ράχη της Κρίτσοβας. Στο νεότερο τραγούδι, τη θέση τους παίρνουν τρεις μαυροφόρες πάνω στη ράχη του Πάρνωνα.

Οι εικόνες αλλάζουν, μα ο θρήνος μένει ο ίδιος. Οι άνθρωποι χάθηκαν μέσα στις φλόγες, όμως ο πόνος τους έμεινε ζωντανός στο τραγούδι, τόσο βαρύς που ακόμη και οι πέτρες ραγίζουν.

Ο Γιαννάκης Καραμπάς και η κραυγή «Ελλάς»

Η στερνή κραυγή του Καραμπά: «Ελλάς!»

Για τη ζωή του Γιαννάκη Καραμπά δεν έχουν σωθεί όσα θα θέλαμε. Η μορφή του έφτασε ως εμάς κυρίως μέσα από την τοπική μνήμη και την προφορική παράδοση.

Οι παλιοί τον θυμούνταν ως τον οπλαρχηγό που δεν λύγισε, που στάθηκε δίπλα στους συγχωριανούς του μέχρι το τέλος και που προτίμησε τον θάνατο από το προσκύνημα.

Η παράδοση τον θέλει, βαριά τραυματισμένο και λίγο πριν αφήσει την τελευταία του πνοή, να φωνάζει μια μονάχα λέξη:

«Ελλάς!»

Μπορεί να μη διαθέτουμε γραπτή μαρτυρία που να καταγράφει εκείνη τη στιγμή. Η παράδοση, όμως, δεν φύλαξε τυχαία αυτή τη λέξη. Μέσα της έκλεισε όλο το νόημα της θυσίας. Πατρίδα, πίστη, λευτεριά και άρνηση της υποταγής.

Δίπλα στον Καραμπά έμεινε ως το τέλος και ο παπα Δημήτρης Παπαδημητρίου. Δεν εγκατέλειψε τους ανθρώπους του. Έγινε μαζί τους πολιορκημένος, αγωνιστής και μάρτυρας.

Το μικρό Μεσολόγγι της Λακωνίας

Το Παλαιομονάστηρο έχει ονομαστεί δικαιολογημένα «το μικρό Μεσολόγγι της Λακωνίας».

Η σύγκριση δεν σημαίνει πως τα δύο γεγονότα είχαν την ίδια έκταση ή ακολούθησαν ακριβώς την ίδια πορεία. Το Μεσολόγγι ήταν μια οχυρωμένη πόλη και η ηρωική Έξοδός του, τον Απρίλιο του 1826, είχε πανελλήνια και διεθνή απήχηση. Στον Βρονταμά δεν υπήρξε οργανωμένη Έξοδος ούτε μεγάλη στρατιωτική δύναμη.

Υπήρχε, όμως, το ίδιο αδούλωτο φρόνημα. Άμαχοι παγιδευμένοι, πολιορκημένοι που αρνήθηκαν να προσκυνήσουν και ένας ολόκληρος τόπος που πλήρωσε με αίμα την απόφασή του να μείνει ελεύθερος.

Το Παλαιομονάστηρο ήταν μικρότερο σε μέγεθος, όχι όμως και σε θυσία.

Η μνήμη πέρασε από στόμα σε στόμα

Το ολοκαύτωμα δεν ξεχάστηκε. Πέρασε από τους παλιούς στους νεότερους μέσα από αφηγήσεις, οικογενειακές μνήμες, μοιρολόγια και το τραγούδι του Παλαιομονάστηρου.

Οι λεπτομέρειες μπορεί να άλλαζαν με τα χρόνια. Άλλος θυμόταν τα βήματα πάνω στον βράχο. Άλλος τις μανάδες που έκλειναν τα παιδιά μέσα στην αγκαλιά τους. Άλλος τον νέο που γύρισε μαυρισμένος από τον καπνό. Ο πόνος, όμως, η περηφάνια και το μεγάλο «όχι» στην υποταγή έμεναν αναλλοίωτα.

Κάθε χρόνο, στις 15 Σεπτεμβρίου, οι Βρονταμίτες τιμούν τους νεκρούς τους. Κατεβαίνουν ξανά στον ιστορικό τόπο, προσεύχονται και θυμούνται εκείνους που χάθηκαν μέσα στη φωτιά.

Το Παλαιομονάστηρο έχει αναγνωριστεί ως ιστορικό μνημείο, μα για τους ανθρώπους του χωριού είναι κάτι πολύ περισσότερο.

Είναι τόπος δικός τους. Τόπος πόνου, περηφάνειας και οικογενειακής μνήμης.

Οι πέτρες θυμούνται

Σήμερα σώζονται ακόμη τα παλιά χτίσματα, τα εκκλησάκια, οι φούρνοι, η στέρνα, οι φθαρμένες βυζαντινές τοιχογραφίες και ο βράχος που σκέπασε τους πολιορκημένους. Όλα τους χρειάζονται φροντίδα και προστασία.

Το Παλαιομονάστηρο δεν είναι απλώς ένας αρχαιολογικός χώρος ούτε ένα όμορφο μέρος για επίσκεψη. Είναι μαρτυρία της ιστορίας μας. Κάθε πέτρα του μιλά για ανθρώπους που κάποτε έτρεξαν εκεί με τα παιδιά στην αγκαλιά, ελπίζοντας να σωθούν.

Για τους κοντοχωριανούς, η ιστορία του Βρονταμά δεν είναι μια ξένη ιστορία από κάποιον μακρινό τόπο. Ανήκει στην ίδια φοβερή βδομάδα του Σεπτέμβρη του 1825, όταν η μικρή Χρυσούλα της Καρίτσας πάλευε να βρει τον δρόμο της επιστροφής και τα γυναικόπαιδα του Γερακίου περνούσαν κυνηγημένα μέσα από του Σορμπάνου.

Ήταν ο ίδιος εχθρός, ο ίδιος φόβος και ο ίδιος αγώνας για επιβίωση.

Γι’ αυτό εξακολουθούμε να λέμε την ιστορία. Γιατί η λευτεριά δεν κερδήθηκε μονάχα από τους μεγάλους καπεταναίους στα πεδία των μαχών. Πληρώθηκε και από απλούς ανθρώπους, από μανάδες, παιδιά, παπάδες και χωρικούς, σε άγνωστες λαγκαδιές και μοναστήρια σκαλισμένα μέσα στον βράχο.

Και όσο εμείς θυμόμαστε, διηγούμαστε και τραγουδάμε το μοιρολόι τους, οι ψυχές του Παλαιομονάστηρου δεν χάνονται στη σιωπή.

---

Σημείωση: Το τσάμικο «Τρεις μαυροφόρες κάθονταν» πρωτοκυκλοφόρησε σε δίσκο 45 στροφών στις 27 Μαρτίου 1967, με τη φωνή του Βρονταμίτη Αργύρη Φαρλέκα. Τη μουσική έγραψε και έπαιξε στο κλαρίνο ο Βασίλης Σκαλιώτης, τους στίχους έγραψε ο Αργύρης Φαρλέκας και στο βιολί συνόδευσε ο Αλέκος Αραπάκης. Μπορείτε να ακούσετε την ιστορική ηχογράφηση εδώ.

On This Day 201 Years Ago: How Seven-Year-Old Chrysoula Survived Ibrahim Pasha’s Reign of Terror to Become Foremother to Generations of Karitsiotes

Dimitris Katsambis

great-great-grandson of Chrysoula Tsempeli

&

Stelios Hagias

fifth-generation descendant of Chrysoula Tsempeli

 

“On 11 September 1825, seven-year-old Chrysoula Tsempeli escaped captivity, found her way home through a night of terror, and lived to become the foremother of generations of Karitsiotes.”

 ⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

Set against perhaps the most terrifying day in Karitsa’s history, the story of Chrysoula Tsempeli is a historical legend in which documented events and local folklore are intertwined. It draws upon surviving records as well as the village’s rich oral tradition, passed down through generations from parents and grandparents to children and grandchildren around the hearth on long winter nights. In old Karitsa, belief in the unseen and the supernatural was woven into everyday life, shaping how villagers understood nature, darkness, fate and survival.

At the heart of the story is a little village girl who survived Ibrahim Pasha’s onslaught, escaped a life of slavery, and found her way home. Her survival became part of the living memory of Karitsa, carried forward through generations.

 ⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

On the morning of 11 September 1825, exactly 201 years ago today, the first light came softly over the mountains of Karitsa.

It touched the high ridges of Parnon, slipped down the folds of Tsouka and settled upon the stone houses clustered around the village spring and threshing ring. Smoke rose from the chimneys as women stirred the embers of their hearths. Somewhere, a wooden door creaked open, a mule stamped impatiently in its stable and the bells of sheep and goats could already be heard on the paths above the village.

Seven-year-old Chrysoula Tsempeli knew those sounds as well as she knew her mother’s voice.

She knew the call of every neighbour, the barking of every dog and the places where the paths turned slippery after rain. She knew the terraces where villagers sowed wheat and barley, the little vineyards behind dry stone walls and the scattered fig and olive trees that helped sustain each household.

Life in Karitsa was hard, but it followed a familiar order. Bread was kneaded in wooden troughs and baked in outdoor ovens. Water from the village spring was carried home in clay vessels. Wool was washed, spun and woven into blankets and heavy clothing. Nothing was wasted. Children learned early to feed the hens, gather kindling, watch the animals and carry whatever their small hands could manage.

That morning, however, the familiar order was shattered.

The first gunshots came from the mountain opposite Agios Giannis.

At first, they sounded like stones striking one another. Then came another volley, sharper and closer, followed by shouting that rolled across the ravines.

Men abandoned their ploughs and tools. Shepherds hurried their flocks into gullies. Mothers called for their children. From the direction later known as Mnimata, smoke from gunfire rose above the trees as Greek fighters associated in surviving accounts with Theodoros Kolokotronis resisted the advancing forces of Ibrahim Pasha.

Some of the men of Karitsa ran to help them. One would never return alive. His fellow villagers would later carry his body home on a makeshift stretcher fashioned from a ladder.

“Chrysoula!”

Her mother, Eirini, seized her by the wrist.

There was no time to gather food or clothing. Chrysoula’s father, Georgakis, urged them towards the forest of Tsouka, where other villagers were already seeking shelter beneath the thick trees. With them was Georgakis’s sister, Chrysoula’s aunt, whose name has been lost to time.

From within the forest, the villagers watched helplessly as Ibrahim Pasha’s soldiers entered Karitsa. Smoke rose from the houses. Flames climbed across roofs and through wooden doors. Before long, the fire had also taken hold among the trees of Tsouka.

People ran in every direction.

Families became separated in the smoke. Children cried out for their mothers. Animals, terrified by the gunfire and flames, broke loose and scattered through the undergrowth.

It was there, amid the confusion, that the Tsempelis family fell into enemy hands.

The surviving records name Georgakis, Eirini and Georgakis’s sister among those taken captive. Village memory adds little Chrysoula to their number.

Her hands were bound with rope. Some later said that she was placed upon a horse. Others remembered that she was dragged behind it until the rope burned her wrists and the stones cut her feet. However it happened, the child was being carried away from Karitsa with her parents and aunt, towards a fate that had already swallowed many women and children from the villages of Laconia.

The captives were to be taken first towards Messinia. From there, many would be loaded onto ships and sold into slavery far across the sea.

Chrysoula could not have understood all this. She understood only that the mountains were moving farther away and that she might never again see her village.

As the horse descended a steep place known as Stis Trokles, Chrysoula felt the rope around her hands loosen.

She pulled gently.

The rope gave a little more.

She looked towards her mother. Whether Eirini saw what her daughter was attempting, no story tells us. Perhaps she gave the child a final glance. Perhaps, without daring to move her lips, she told her to run.

Chrysoula freed one hand and then the other. At the edge of a steep enclosure, she threw herself from the horse. She struck the ground, rolled among the stones and scrambled through a gap in the wall.

Behind her, the soldiers shouted.

“Έπα κάτω! Έπα κάτω!”

“Come back! Come back!”

But Chrysoula ran.

She slid into a ravine, climbed the opposite bank and pulled herself onto a narrow patch of level ground. Thorns scratched her legs. Stones cut her bare feet. Still she ran, following the path towards Mari and then down towards Kato Mari.

By the time the shouting faded, the child was alone.

The daylight was weakening when she reached the watermills. Reeds grew thickly beside the streams, and the rushing water turned the wheels that moved the great millstones. Villagers from the surrounding settlements brought their wheat there to be ground into flour.

Here the surviving record falls silent and the old village tale takes over.

One mill stood deserted. According to the story handed down through Chrysoula’s descendants, the seven-year-old found grain there and managed to set the mill in motion. She opened the water channel and listened as the wheel began to turn and the heavy stone groaned into life.

Then something stepped from the shadows.

It was neither man nor animal. It was a satanas, a creature of the night.

“What is your name?” it asked.

Chrysoula’s heart hammered, but she did not reveal her true name.

“They call me Panogomi,” she answered.

The creature tilted its head.

“How many loads do you have?”

“One on one side, one on the other side and one on top.”

The creature disappeared into the darkness, muttering the strange name to itself.

Chrysoula finished grinding the wheat. She filled the sacks and loaded them on either side of a mule. Then she climbed between them and pulled a large chirami over herself. Beneath the heavy woven covering, the small child became part of the load.

The mule began the journey towards Karitsa.

Night had fallen when the creatures returned. There were many of them now. They surrounded the mule, striking its sides and searching among the sacks.

“Here is one side,” one cried.

“And here is the other side.”

“And here is the panogomi. But where is she?”

Again and again, they struck the mule.

“Where is she? Where is she?”

Chrysoula lay perfectly still beneath the chirami. The mule climbed the stony paths, descended into ravines and climbed again. Its hooves slipped, recovered and continued through the darkness.

All night the creatures followed.

Near dawn, as they approached a water well overlooking Karitsa, a white rooster crowed from somewhere near the village.

The creatures began to dance.

“Dance, let us dance! A white rooster is crowing!”

They danced wildly in the paling darkness.

Then another sound rose from the village.

A black rooster had begun to crow.

The creatures stopped.

“A black rooster! Let us go! Let us go!”

At once, they vanished into the ravine.

The mule continued alone, carrying the child and the freshly ground flour towards Karitsa.

When Chrysoula finally emerged from beneath the covering, the first morning light was spreading across the fields. Smoke still hung above the village. Houses had been damaged or burned. The paths were filled with frightened people searching for relatives, neighbours and animals.

Chrysoula had found her way home, but her mother and aunt never did.

The villagers would remember Eirini as i Sklavomeni, the Enslaved One. What became of her and her sister-in-law was never discovered.

Chrysoula’s father also escaped captivity, although no surviving account explains how or when he returned to Karitsa. In time, he remarried and had seven more children. He died in 1861.

Chrysoula remained in the village where she had been born and where, at only seven years of age, she had survived Ibrahim Pasha’s onslaught. She grew into a woman among the same mountains, fields and ravines that had witnessed her escape.

She married Nikolaos Anastasiou Malavazos, known throughout Karitsa as Konto-Nikolas. Together they raised four daughters: Milia, Adamantia, Panagiota and Sousana.

The seasons continued their ancient turning. Wheat was sown and harvested. Grapes ripened upon the vines. Olives were gathered and taken to the press. Children once again filled the courtyards and village paths.

Chrysoula lived long enough to see her daughters marry and establish families of their own. She saw grandchildren gather around the hearth and great-grandchildren run along the same paths she had once crossed with bleeding feet.

In her later years, no one called her simply Chrysoula. To the people of Karitsa, she had become Gria Mou-Mou.

The meaning of Mou-Mou has been lost. Perhaps it belonged only to her, born from some family expression, a childish voice or a long-forgotten village incident. The name nevertheless endured when so many others disappeared.

Gria Mou-Mou died in 1913 at the age of ninety-five.

The little girl whom Ibrahim Pasha’s soldiers had tried to carry away left behind not silence, but generations of Karitsiotes. The Family Trees of Southern Parnon attribute to her more than one hundred and fifty descendants across seven generations, with the family continuing to grow and spreading far beyond Karitsa.

Her story survived with them.

Part of it rests in written records. Part was carried from mouth to mouth beside village hearths, across threshing rings and beneath the shade of trees. History preserved the names of the captives. Family memory preserved the frightened child, the loosened rope, the steep ravine, the loaded mule and the black rooster whose crowing drove the darkness away.

Two hundred and one years later, Gria Mou-Mou remains far more than a name upon a family tree.

She is the child who escaped.

The woman who endured.

The foremother whose descendants carried her blood and memory through seven generations.

And the little girl who, after the darkest night of her life, found the path home.

⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

Authors' note

The central historical framework of this story is drawn from lists of captives preserved in the General State Archives, genealogical records of Family Trees of Southern Parnon and later property records. The capture and escape of seven-year-old Chrysoula, together with her encounter at the watermill, belong to the oral tradition of Karitsa. The story was recorded by Stelios Hagias from Katerina Rozaklis, who had heard it from Diamanto Tountas, a granddaughter of Chrysoula. Descriptions of the landscape, domestic life and dialogue have been imaginatively reconstructed to give life to the recorded events without presenting invention as established fact.

Chrysoula married Nikolaos Anastasiou Malavazos, known as Konto-Nikolas, and they had four daughters:

·         Milia (1849–1929), who married Panagiotis Ioanni Antonis

·         Adamantia (1861–1889), who married Dimitrios Ioanni Kontogiannis and died in childbirth

·         Panagiota (1863–1918), who married first Panagiotis Spyrou Chagias and later Christos Ioanni Malavazos

·         Sousana (1864–1919), who married Georgios Ioanni Tsolomitis

 

A Final Word

As mentioned above, the two authors, Dimitris Katsambis and Stelios Hagias, are third- and fifth-generation descendants of Chrysoula Tsempeli, respectively. So why not explore your own family roots and discover how you, too, might be related to Chrysoula, the foremother of so many Karitsiotes? The answer may well be waiting in the Family Trees of Southern Parnon.

Σαν σήμερα, πριν από 201 χρόνια: Πώς η επτάχρονη Χρυσούλα Τσεμπελή γλίτωσε από τη λαίλαπα του Ιμπραήμ Πασά — και έγινε γενάρχισσα των Καριτσιωτών

Δημήτρης Κατσάμπης

τρισέγγονος της Χρυσούλας Τσεμπελή

και

Στέλιος Χαγιάς

πέμπτης γενιάς απόγονος της Χρυσούλας Τσεμπελή

⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

«Στις 11 Σεπτεμβρίου 1825, η εφτάχρονη Χρυσούλα Τσεμπελή ξέφυγε από τη σκλαβιά, πήρε ολομόναχη τον δρόμο του γυρισμού μέσα σε μια νύχτα γεμάτη τρόμο και έζησε για να γίνει η γενάρχισσα ολόκληρων γενιών Καριτσιωτών.»

⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

Η ιστορία της Χρυσούλας Τσεμπελή ξετυλίγεται μέσα σε ίσως τη φοβερότερη μέρα που γνώρισε ποτέ η Καρίτσα. Είναι μια ιστορική παράδοση, όπου τα γεγονότα που σώθηκαν στα γραπτά αρχεία μπλέκονται με τους θρύλους και τις διηγήσεις του χωριού. Στηρίζεται τόσο σε όσα διασώθηκαν στα χαρτιά όσο και στην πλούσια προφορική παράδοση της Καρίτσας, που πέρασε από γενιά σε γενιά, από γονείς και παππούδες σε παιδιά κι εγγόνια, γύρω από το τζάκι τις ατέλειωτες νύχτες του χειμώνα. Στην παλιά Καρίτσα, η πίστη στο αόρατο και στο υπερφυσικό δεν ήταν κάτι ξένο από την καθημερινή ζωή. Ήταν δεμένη μαζί της και βοηθούσε τους χωριανούς να εξηγούν τα μυστήρια της φύσης, τους φόβους της νύχτας, τα γυρίσματα της μοίρας και τον αγώνα για επιβίωση.

Στην καρδιά αυτής της ιστορίας βρίσκεται ένα μικρό κοριτσάκι του χωριού, που γλίτωσε από τη λαίλαπα του Ιμπραήμ Πασά και μαζί από το ενδεχόμενο να περάσει ολόκληρη τη ζωή του στη σκλαβιά. Κατάφερε να βρει τον δρόμο του γυρισμού και το πώς σώθηκε έμεινε ζωντανό στη μνήμη των Καριτσιωτών, περνώντας από στόμα σε στόμα και από γενιά σε γενιά.

⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

Το πρωινό της 11ης Σεπτεμβρίου 1825, σαν σήμερα πριν από ακριβώς 201 χρόνια, το πρώτο φως της μέρας απλώθηκε σιγά σιγά πάνω από τα βουνά της Καρίτσας.

Χάιδεψε τις ψηλές ράχες του Πάρνωνα, γλίστρησε στις πλαγιές της Τσούκας και έπεσε πάνω στα πετρόχτιστα σπίτια, μαζεμένα γύρω από τη βρύση και το αλώνι του χωριού. Καπνός ανέβαινε από τις καμινάδες, καθώς οι νοικοκυρές σκάλιζαν τη χόβολη στο τζάκι. Κάπου άνοιξε τρίζοντας μια ξύλινη πόρτα, ένα μουλάρι χτυπούσε ανυπόμονα το πόδι του στο κατώι και από τα μονοπάτια πάνω από το χωριό ακούγονταν κιόλας τα κουδούνια των προβάτων και των γιδιών.

Η εφτάχρονη Χρυσούλα Τσεμπελή ήξερε όλους αυτούς τους ήχους τόσο καλά όσο και τη φωνή της μάνας της.

Ξεχώριζε τη φωνή του κάθε γείτονα, το γάβγισμα του κάθε σκύλου και ήξερε σε ποια σημεία γλιστρούσαν το μονοπάτια ύστερα από τη βροχή. Ήξερε τις πεζούλες όπου οι χωριανοί έσπερναν στάρι και κριθάρι, τα μικρά αμπέλια πίσω από τις ξερολιθιές και τις λιγοστές συκιές και ελιές που έδιναν το βιος της κάθε φαμελιάς.

Η ζωή στην Καρίτσα ήταν δύσκολη, μα κυλούσε με τη γνώριμη τάξη της. Το ψωμί ζυμωνόταν στις ξύλινες σκάφες και ψηνόταν στους φούρνους της αυλής. Το νερό από τη βρύση ερχόταν στο σπίτι με τα σταμνιά. Το μαλλί το έπλεναν, το έγνεθαν και το ύφαιναν σε κουβέρτες και βαριά ρούχα. Τίποτα δεν πήγαινε χαμένο. Τα παιδιά μάθαιναν από μικρά να ταΐζουν τις κότες, να μαζεύουν ξύλα, να προσέχουν τα ζωντανά και να κουβαλούν ό,τι άντεχαν τα χεράκια τους.

Εκείνο το πρωινό, όμως, η γνώριμη τάξη του χωριού έγινε κομμάτια.

Οι πρώτοι πυροβολισμοί ακούστηκαν από το βουνό αντίκρυ από τον Αγιάννη.

Στην αρχή έμοιαζαν σαν πέτρες που χτυπούσαν η μια πάνω στην άλλη. Ύστερα ακούστηκε κι άλλη ομοβροντία, πιο καθαρή και πιο κοντινή, και κατόπιν φωνές που αντιλαλούσαν στις ρεματιές.

Οι άντρες παράτησαν αλέτρια και εργαλεία. Οι τσοπάνηδες κατέβασαν βιαστικά τα κοπάδια στα λαγκάδια. Οι μανάδες φώναζαν τα παιδιά τους. Από τη μεριά που αργότερα ονομάστηκε Μνήματα, ο καπνός από τα ντουφέκια ανέβαινε πάνω από τα δέντρα, καθώς Έλληνες αγωνιστές, που οι σωζόμενες μαρτυρίες συνδέουν με τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, αντιστέκονταν στα στρατεύματα του Ιμπραήμ Πασά που προχωρούσαν.

Μερικοί Καριτσιώτες έτρεξαν να βοηθήσουν. Ένας τους δεν θα γύριζε ποτέ ζωντανός. Αργότερα, οι συγχωριανοί του θα έφερναν το κορμί του πίσω στο χωριό πάνω σε μια σκάλα που την είχαν κάνει πρόχειρο φορείο.

«Χρυσούλα!»

Η μάνα της, η Ειρήνη, την άρπαξε από το χέρι.

Δεν υπήρχε καιρός να πάρουν ούτε φαΐ ούτε ρούχα. Ο πατέρας της Χρυσούλας, ο Γεωργάκης, τους έσπρωξε προς το δάσος της Τσούκας, όπου κι άλλοι χωριανοί είχαν κιόλας τρέξει να κρυφτούν κάτω από τα πυκνά δέντρα. Μαζί τους βρισκόταν και η αδερφή του Γεωργάκη, η θεία της Χρυσούλας, που το όνομά της χάθηκε μέσα στον χρόνο.

Μέσα από το δάσος, οι χωριανοί έβλεπαν ανήμποροι τους στρατιώτες του Ιμπραήμ Πασά να μπαίνουν στην Καρίτσα. Καπνοί σηκώνονταν από τα σπίτια. Οι φλόγες ανέβαιναν στις στέγες και περνούσαν μέσα από τις ξύλινες πόρτες. Δεν άργησε η φωτιά να πιάσει και τα δέντρα της Τσούκας.

Ο κόσμος έτρεχε προς όλες τις μεριές.

Μέσα στον καπνό οι φαμελιές χωρίζονταν. Τα παιδιά φώναζαν τις μανάδες τους. Τα ζωντανά, τρομαγμένα από τους πυροβολισμούς και τις φλόγες, ξέφευγαν και σκορπούσαν μέσα στα πουρνάρια.

Εκεί, μέσα στον χαλασμό, η οικογένεια Τσεμπέλη έπεσε στα χέρια του εχθρού.

Στα αρχεία που σώθηκαν αναφέρονται ανάμεσα στους αιχμαλώτους ο Γεωργάκης, η Ειρήνη και η αδερφή του Γεωργάκη. Η μνήμη του χωριού βάζει μαζί τους και τη μικρή Χρυσούλα.

Της έδεσαν τα χέρια με σκοινί. Άλλοι έλεγαν αργότερα πως την ανέβασαν πάνω σε άλογο. Άλλοι πως την έσερναν πίσω του, ώσπου το σκοινί μάτωσε τους καρπούς της και οι πέτρες πλήγωσαν τα πόδια της. Όπως κι αν έγινε, το παιδί απομακρυνόταν από την Καρίτσα μαζί με τους γονείς και τη θεία του, πηγαίνοντας προς μια μοίρα που είχε κιόλας καταπιεί πολλές γυναίκες και παιδιά από τα χωριά της Λακωνίας.

Σκόπευαν να οδηγήσουν τους αιχμαλώτους πρώτα προς τη Μεσσηνία. Από εκεί πολλούς θα τους φόρτωναν σε καράβια και θα τους πουλούσαν σκλάβους σε μακρινούς τόπους, πέρα από τη θάλασσα.

Η Χρυσούλα δεν μπορούσε να τα καταλάβει όλα αυτά. Ένα μόνο καταλάβαινε. Τα βουνά της απομακρύνονταν και μπορεί να μην ξανάβλεπε ποτέ το χωριό της.

Καθώς το άλογο κατέβαινε από ένα απότομο μέρος που το έλεγαν στις Τρόκλες, η Χρυσούλα ένιωσε το σκοινί γύρω από τα χέρια της να λασκάρει.

Τράβηξε σιγά.

Το σκοινί χαλάρωσε λίγο ακόμη.

Κοίταξε προς τη μάνα της. Αν η Ειρήνη κατάλαβε τι προσπαθούσε να κάνει η κόρη της, καμιά διήγηση δεν μας το λέει. Ίσως της έριξε μια τελευταία ματιά. Ίσως, χωρίς να τολμήσει ν’ ανοίξει το στόμα της, της είπε με τα μάτια να τρέξει.

Η Χρυσούλα λευτέρωσε πρώτα το ένα χέρι και ύστερα το άλλο. Στην άκρη ενός απότομου περιβολιού ρίχτηκε από το άλογο. Χτύπησε στη γη, κατρακύλησε ανάμεσα στις πέτρες και τρύπωσε από ένα άνοιγμα της ξερολιθιάς.

Πίσω της ακούστηκαν οι φωνές των στρατιωτών.

«Έπα κάτω! Έπα κάτω!»

«Γύρνα πίσω! Γύρνα πίσω!»

Μα η Χρυσούλα έτρεχε.

Γλίστρησε σε μια ρεματιά, σκαρφάλωσε στην απέναντι όχθη και τραβήχτηκε πάνω σ’ ένα στενό ίσιωμα. Τα αγκάθια τής έγδερναν τα πόδια. Οι πέτρες έκοβαν τις γυμνές της πατούσες. Εκείνη όμως συνέχισε να τρέχει, παίρνοντας το μονοπάτι προς το Μαρί και ύστερα κατεβαίνοντας προς το Κάτω Μαρί.

Όταν πια έσβησαν οι φωνές πίσω της, το παιδί είχε απομακρθνθεί.

Η μέρα έγερνε όταν έφτασε στους νερόμυλους. Πυκνά καλάμια φύτρωναν στις όχθες και το ορμητικό νερό γύριζε τις φτερωτές που έβαζαν σε κίνηση τις βαριές μυλόπετρες. Εκεί έφερναν οι άνθρωποι από τα γύρω χωριά το στάρι τους για να το αλέσουν και να γίνει αλεύρι.

Εδώ σταματούν τα γραπτά στοιχεία και παίρνει τον λόγο η παλιά διήγηση του χωριού.

Ένας μύλος στεκόταν έρημος. Όπως λέει η παράδοση που πέρασε από γενιά σε γενιά στους απογόνους της Χρυσούλας, η εφτάχρονη βρήκε εκεί γεννήματα και κατάφερε να βάλει τον μύλο μπροστά. Άνοιξε το αυλάκι του νερού και άκουσε τη φτερωτή ν’ αρχίζει να γυρίζει και τη βαριά μυλόπετρα να βογκά καθώς ξυπνούσε.

Τότε κάτι βγήκε από τα σκοτάδια.

Δεν ήταν ούτε άνθρωπος ούτε ζώο. Ήταν ένας σατανάς, πλάσμα της νύχτας.

«Πώς σε λένε;» τη ρώτησε.

Η καρδιά της Χρυσούλας πήγαινε να σπάσει, μα δεν του είπε το αληθινό της όνομα.

«Πανωγόμι με λένε», αποκρίθηκε.

Το πλάσμα έγειρε το κεφάλι του.

«Και πόσα γομάρια έχεις;»

«Ένα από τη μια, ένα από την άλλη κι ένα πανωγόμι.»

Το πλάσμα χάθηκε μέσα στο σκοτάδι, μουρμουρίζοντας ξανά και ξανά το παράξενο όνομα.

Η Χρυσούλα τέλειωσε το άλεσμα. Γέμισε τα σακιά και τα φόρτωσε δεξιά κι αριστερά σ’ ένα μουλάρι. Ύστερα σκαρφάλωσε ανάμεσά τους και σκεπάστηκε με ένα μεγάλο χράμι. Κρυμμένο κάτω από το βαρύ υφαντό, το μικρό παιδί έγινε ένα με το φόρτωμα.

Το μουλάρι πήρε τον δρόμο για την Καρίτσα.

Η νύχτα είχε πέσει όταν ξαναφάνηκαν τα πλάσματα. Τώρα ήταν πολλά. Κύκλωσαν το μουλάρι, το χτυπούσαν στα πλευρά και έψαχναν ανάμεσα στα σακιά.

«Να το ένα από τη μια», φώναξε ένα.

«Να και το άλλο από την άλλη.»

«Να και το πανωγόμι. Μα αυτή πού είναι;»

Χτυπούσαν ξανά και ξανά το μουλάρι.

«Πού είναι; Πού είναι;»

Η Χρυσούλα έμενε ακίνητη κάτω από το χράμι. Το μουλάρι ανέβαινε τα πετρωτά μονοπάτια, κατέβαινε στις ρεματιές και ξανανέβαινε. Τα πέταλά του γλιστρούσαν, ξανάβρισκαν το πάτημά τους και συνέχιζαν μέσα στο σκοτάδι.

Όλη τη νύχτα τα πλάσματα ακολουθούσαν.

Κοντά στο χάραμα, καθώς πλησίαζαν σ’ ένα πηγάδι που αγνάντευε την Καρίτσα, λάλησε ένας άσπρος πετεινός από κάπου κοντά στο χωριό.

Τα πλάσματα άρχισαν να χορεύουν.

«Χορέψτε, να χορέψουμε! Άσπρος πετεινός λαλεί!»

Χόρευαν σαν τρελά μέσα στο σκοτάδι που άρχιζε να ξεθωριάζει.

Τότε ακούστηκε κι άλλο λάλημα από το χωριό.

Ένας μαύρος πετεινός είχε αρχίσει να λαλεί.

Τα πλάσματα σταμάτησαν απότομα.

«Μαύρος πετεινός! Φευγάτε! Φευγάτε!»

Και μονομιάς χάθηκαν μέσα στη ρεματιά.

Το μουλάρι συνέχισε μόνο του, κουβαλώντας το κοριτσάκι και το φρεσκοαλεσμένο αλεύρι προς την Καρίτσα.

Όταν η Χρυσούλα ξεπρόβαλε επιτέλους κάτω από το σκέπασμα, το πρώτο φως της αυγής απλωνόταν στα χωράφια. Καπνός κρεμόταν ακόμη πάνω από το χωριό. Σπίτια είχαν καεί ή γκρεμιστεί. Στα μονοπάτια περιφέρονταν τρομαγμένοι χωριανοί και γύρευαν συγγενείς, γείτονες και ζωντανά.

Η Χρυσούλα είχε βρει τον δρόμο του γυρισμού. Η μάνα της και η θεία της, όμως, δεν γύρισαν ποτέ.

Οι χωριανοί θα θυμούνταν την Ειρήνη ως η Σκλαβωμένη. Κανείς δεν έμαθε ποτέ τι απέγιναν εκείνη και η κουνιάδα της.

Και ο πατέρας της Χρυσούλας κατάφερε να ξεφύγει από τη σκλαβιά, αν και καμιά μαρτυρία που σώθηκε δεν μας λέει πώς και πότε γύρισε στην Καρίτσα. Αργότερα ξαναπαντρεύτηκε και απέκτησε άλλα εφτά παιδιά. Πέθανε το 1861.

Η Χρυσούλα έμεινε στο χωριό όπου γεννήθηκε και όπου, στα εφτά της μόλις χρόνια, είχε γλιτώσει από τη λαίλαπα του Ιμπραήμ Πασά. Μεγάλωσε κι έγινε γυναίκα ανάμεσα στα ίδια βουνά, στα ίδια χωράφια και στις ίδιες ρεματιές που είχαν γίνει μάρτυρες της απόδρασής της.

Παντρεύτηκε τον Νικόλαο Αναστασίου Μαλαβάζο, που όλη η Καρίτσα τον ήξερε ως ΚοντοΝικόλα. Μαζί μεγάλωσαν τέσσερις κόρες, τη Μηλιά, την Αδαμαντία, την Παναγιώτα και τη Σουσάνα.

Οι εποχές συνέχισαν τον παλιό τους κύκλο. Έσπερναν και θέριζαν το στάρι. Τα σταφύλια ωρίμαζαν στ’ αμπέλια. Μάζευαν τις ελιές και τις πήγαιναν στο λιοτρίβι. Παιδικές φωνές γέμισαν ξανά τις αυλές και τα σοκάκια του χωριού.

Η Χρυσούλα έζησε αρκετά για να δει τις κόρες της να παντρεύονται και να κάνουν δικές τους φαμελιές. Είδε εγγόνια να μαζεύονται γύρω από το τζάκι και δισέγγονα να τρέχουν στα ίδια μονοπάτια που εκείνη είχε κάποτε περάσει με ματωμένα πόδια.

Στα γεράματά της κανείς δεν την έλεγε πια σκέτο Χρυσούλα. Για τους ανθρώπους της Καρίτσας είχε γίνει η Γριά Μου Μου.

Τι σήμαινε το Μου Μου χάθηκε με τα χρόνια. Ίσως να ήταν ένα όνομα ολότελα δικό της, γεννημένο από κάποια οικογενειακή κουβέντα, μια παιδική φωνούλα ή ένα παλιό περιστατικό του χωριού που ξεχάστηκε. Κι όμως, το όνομα αυτό άντεξε, όταν τόσα άλλα χάθηκαν.

Η Γριά Μου Μου πέθανε το 1913, σε ηλικία ενενήντα πέντε χρονών.

Το κοριτσάκι που οι στρατιώτες του Ιμπραήμ Πασά θέλησαν να πάρουν μαζί τους δεν άφησε πίσω του σιωπή. Άφησε γενιές Καριτσιωτών. Τα Οικογενειακά Δέντρα Νοτίου Πάρνωνα της αποδίδουν περισσότερους από εκατόν πενήντα απογόνους σε εφτά γενιές, με τη φαμελιά της να μεγαλώνει ακόμη και ν’ απλώνεται πολύ πέρα από την Καρίτσα.

Μαζί με τους απογόνους της έζησε και η ιστορία της.

Ένα μέρος της βρίσκεται στα γραπτά αρχεία. Το άλλο πέρασε από στόμα σε στόμα, δίπλα στα χωριάτικα τζάκια, πάνω στ’ αλώνια και κάτω από τον ίσκιο των δέντρων. Η ιστορία φύλαξε τα ονόματα των αιχμαλώτων. Η μνήμη της οικογένειας φύλαξε το τρομαγμένο κοριτσάκι, το σκοινί που λάσκαρε, την απότομη ρεματιά, το φορτωμένο μουλάρι και τον μαύρο πετεινό που με το λάλημά του έδιωξε τα σκοτάδια.

Διακόσια ένα χρόνια αργότερα, η Γριά Μου Μου είναι πολύ περισσότερο από ένα όνομα πάνω σ’ ένα οικογενειακό δέντρο.

Είναι το κοριτσάκι που ξέφυγε.

Η γυναίκα που άντεξε.

Η γενάρχισσα που πέρασε το αίμα και τη μνήμη της σε εφτά γενιές.

Και το μικρό κορίτσι που, ύστερα από τη σκοτεινότερη νύχτα της ζωής του, βρήκε τον δρόμο για το σπίτι.

⊹₊˚‧︵‿₊⊱·✶·⊰₊‿︵‧˚₊⊹

Σημείωμα των συγγραφέων

Ο βασικός ιστορικός κορμός της διήγησης στηρίζεται σε καταλόγους αιχμαλώτων που φυλάσσονται στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, στα γενεαλογικά στοιχεία των Οικογενειακών Δέντρων Νοτίου Πάρνωνα και σε μεταγενέστερα περιουσιακά αρχεία. Η αιχμαλωσία και η απόδραση της εφτάχρονης Χρυσούλας, καθώς και η συνάντησή της στον νερόμυλο, ανήκουν στην προφορική παράδοση της Καρίτσας. Την ιστορία κατέγραψε ο Στέλιος Χαγιάς από την Κατερίνα Ροζακλή, η οποία την είχε ακούσει από τη Διαμάντω Τούντα, εγγονή της Χρυσούλας. Οι περιγραφές του τοπίου και της καθημερινής ζωής, καθώς και οι διάλογοι, έχουν αναπλαστεί με τη φαντασία, ώστε να ζωντανέψουν τα καταγραμμένα γεγονότα, χωρίς τα επινοημένα στοιχεία να παρουσιάζονται ως βεβαιωμένη ιστορική αλήθεια.

Η Χρυσούλα παντρεύτηκε τον Νικόλαο Αναστασίου Μαλαβάζο, γνωστό ως ΚοντοΝικόλα, και απέκτησαν τέσσερις κόρες:

• Μηλιά (1849–1929), που παντρεύτηκε τον Παναγιώτη Ιωάννη Αντώνη

• Αδαμαντία (1861–1889), που παντρεύτηκε τον Δημήτριο Ιωάννη Κοντογιάννη και πέθανε στη γέννα

• Παναγιώτα (1863–1918), που παντρεύτηκε πρώτα τον Παναγιώτη Σπύρου Χαγιά και αργότερα τον Χρήστο Ιωάννη Μαλαβάζο

• Σουσάνα (1864–1919), που παντρεύτηκε τον Γεώργιο Ιωάννη Τσολομίτη

Και μια τελευταία κουβέντα

Όπως είπαμε και πιο πάνω, οι δύο συγγραφείς, ο Δημήτρης Κατσάμπης και ο Στέλιος Χαγιάς είναι απόγονοι της Χρυσούλας Τσεμπελή, τρίτη και πέμπτη γενιά αντίστοιχα. Γιατί, λοιπόν, να μην ψάξει ο καθένας μας να βρει τη δική του ρίζα και τη δική του συγγένεια με τη Χρυσούλα, τη γενάρχισσα τόσων Καριτσιωτών; Στα Οικογενειακά Δέντρα του Νότιου Πάρνωνα μπορεί να βρίσκεται η απάντηση.

Ένα «μπλόκο» από τα παλιά στο δρόμο για την Καρίτσα

«Αυτή είναι η ζωή στο χωριό! Στον δρόμο για την όμορφη Καρίτσα έπεσα πάνω σ’ ένα απρόσμενο μπλόκο, μα άξιζε και με το παραπάνω!»

Ένα αλλιώτικο «μποτιλιάρισμα» περίμενε τον Βαγγέλη Κατσάμπη στον δρόμο για την Καρίτσα. Ούτε αυτοκίνητα, ούτε κορναρίσματα, ούτε βιαστικοί οδηγοί. Μονάχα ένα μεγάλο κοπάδι από γίδια που είχε απλωθεί σ’ όλο τον δρόμο και, μαζί του, ένας καλός φίλος και συγχωριανός, ο Λεωνίδας Μαλαβάζος.

Για τον Βαγγέλη, που γεννήθηκε και μεγάλωσε στην Αυστραλία και αυτές τις μέρες βρίσκεται για σύντομες διακοπές στα πατρογονικά χώματα, τούτη η μικρή καθυστέρηση δεν ήταν ταλαιπωρία. Ήταν μια από εκείνες τις ανέλπιστες στιγμές που κάνουν την επιστροφή στο χωριό ακόμη πιο ξεχωριστή.

Ένα κοπάδι έκλεισε τον δρόμο και άνοιξε την καρδιά

Καθώς ο Βαγγέλης έκανε ακόμη μία από τις τακτικές του διαδρομές προς το πιο όμορφο χωριό, όπως ο ίδιος αποκαλεί με καμάρι την Καρίτσα, αντίκρισε απέναντι από τον «Βράχο του Ρουμάνου» ένα θέαμα που δεν είχε ξαναζήσει.

Ο δρόμος είχε γεμίσει γίδια. Άσπρα, μαύρα, καφετιά και παρδαλά προχωρούσαν όλα μαζί και είχαν πιάσει τον τόπο από άκρη σ’ άκρη. Μπροστά και ανάμεσά τους βρισκόταν ο Λεωνίδας Μαλαβάζος, με την μαγκούρα στο χέρι, οδηγώντας το μεγάλο κοπάδι του.

Ο Λεωνίδας, γέννημα και θρέμμα της Καρίτσας και του Γερακιού, έχει πλέον ριζώσει μόνιμα στο χωριό μαζί με τη νέα του οικογένεια. Καθώς το φθινόπωρο αρχίζει σιγά σιγά να κάνει την εμφάνισή του, κατέβαζε εκείνη την ώρα τα γίδια του προς τα χαμηλότερα βοσκοτόπια.

Μόλις αναγνωρίστηκαν οι δυο φίλοι, η αναπάντεχη συνάντηση έγινε αμέσως χαρά. Το αυτοκίνητο σταμάτησε, οι βιασύνες ξεχάστηκαν και η φωτογραφική μηχανή πήρε φωτιά.

«Ήταν ο καλός μου φίλος, ο Λεωνίδας Μαλαβάζος, με το μεγάλο του κοπάδι. Το χάρηκα όσο δεν λέγεται!» λέει ενθουσιασμένος ο Βαγγέλης.

Και πράγματι, οι φωτογραφίες τα λένε όλα. Ο Λεωνίδας στέκεται χαμογελαστός μπροστά στο κοπάδι του, ενώ ένα μικρό κατσικάκι δεν ξεκολλά από τα πόδια του. Στην άλλη φωτογραφία, οι δύο φίλοι ποζάρουν με πλατιά χαμόγελα, έχοντας πίσω τους εκατοντάδες γίδια να γεμίζουν τον δρόμο.

Δεν χρειάζονται πολλά λόγια για να καταλάβει κανείς πόσο χάρηκε ο Βαγγέλης αυτή τη συνάντηση. Για έναν Αυστραλοκαριτσιώτη που επιστρέφει έστω και για λίγες ημέρες στη γη των προγόνων του, τέτοιες εικόνες δεν είναι ένα απλό περιστατικό στον δρόμο. Είναι η αληθινή ζωή του τόπου. Είναι ο μόχθος του κτηνοτρόφου, το αντάμωμα δυο χωριανών και η συνέχεια μιας παράδοσης που κρατά ζωντανό το χωριό μας.

Μερικές φορές τα πιο όμορφα πράγματα συμβαίνουν εκεί που δεν τα περιμένεις. Σε μια στροφή του δρόμου, απέναντι από έναν γνώριμο βράχο, μέσα στα βελάσματα και στα κουδούνια ενός κοπαδιού.

Το «μπλόκο» αυτό μπορεί να σταμάτησε για λίγο τον Βαγγέλη, μα του χάρισε μια εμπειρία που θα πάρει μαζί του πίσω στην Αυστραλία. Γιατί αυτή είναι η Καρίτσα μας: ο τόπος όπου ένας κλειστός δρόμος μπορεί ξαφνικά να ανοίξει διάπλατα την καρδιά.

«Αυτή είναι η ζωή στο χωριό!»

Ένα νέο εκκλησάκι ως τάμα και μια αρχαία ελιά ως σύμβολο αναγέννησης στην Καρίτσα

«Ένα τάμα για έναν πατέρα, ένα νέο εκκλησάκι ανάμεσα στις ελιές και μια αρχαία ελιά που ξαναβλασταίνει από τις ρίζες της συνθέτουν μια συγκινητική ιστορία πίστης, μνήμης και αναγέννησης.»

Η οικογένεια της Αλεξάνδρας Κατσάμπη έχτισε ένα όμορφο πετρόχτιστο εκκλησάκι στο χωράφι της, στη θέση «Ακόνια», λίγο έξω από την Καρίτσα. Ανήμερα του Αγίου Αλεξάνδρου, την Κυριακή 30 Αυγούστου, τελέστηκε εκεί ο πρώτος Εσπερινός, μέσα σε κλίμα βαθιάς συγκίνησης, πίστης και χαράς.

Περίπου πέντε χιλιόμετρα πριν φτάσουμε στην Καρίτσα, στα δεξιά της δημοσιάς και στην άλλη πλευρά του Λυκορέματος, ένα καινούργιο εκκλησάκι ξεπροβάλλει ανάμεσα στις ελιές. Το χωράφι της Αλεξάνδρας, όπου χτίστηκε, είναι γνωστό στους ντόπιους ως «Ακόνια».

Κοντά εκεί, το Λυκόρεμα κατεβαίνει στριφογυριστά προς τον κάμπο, ενώ από ψηλά αγναντεύει την περιοχή το αρχαίο κάστρο. Είναι ο ίδιος τόπος που λαβώθηκε βαριά από τις μεγάλες φωτιές του Αυγούστου του 2020.

Οι φλόγες είχαν τότε κάψει δέντρα και χωράφια, μαζί και την αρχαία ιερή ελιά της Καρίτσας, η οποία, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, στεκόταν εκεί για περισσότερα από 3.300 χρόνια. Η φωτιά μπορεί να έκαψε τον κορμό της, όμως δεν κατάφερε να σβήσει τη ζωή που έκρυβε στις βαθιές ρίζες της. Σήμερα, τρυφεροί νέοι βλαστοί ξεπηδούν ξανά από εκεί όπου όλα έμοιαζαν να έχουν τελειώσει.

Η αρχαία ελιά, ένα ζωντανό απομεινάρι τόσων αιώνων, μοιάζει να αφηγείται τη δική της ιστορία αντοχής και αναγέννησης. Και το νέο εκκλησάκι, μόλις ένα χιλιόμετρο μακριά, στέκει μέσα στο ίδιο τοπίο σαν ένα ακόμη σημάδι ελπίδας: εκεί όπου πέρασε η φωτιά, η ζωή, η πίστη και η προσευχή βρίσκουν ξανά τη θέση τους.

Μέσα σε αυτή τη γη, που γνώρισε τη δύναμη της φωτιάς αλλά ξαναβρίσκει σιγά σιγά τη ζωή της, η Αλεξάνδρα Κατσάμπη και η οικογένειά της δημιούργησαν έναν μικρό τόπο προσευχής, εκπληρώνοντας ένα προσωπικό τάμα.

Πίσω από την ανέγερση του ναού βρίσκεται ένα βαθύ και προσωπικό βίωμα της οικογένειας. Όπως μας εξήγησε η ίδια η Αλεξάνδρα:

«Η ανέγερση αυτού του μικρού ναού συνδέεται με ένα ιδιαίτερα βαθύ και προσωπικό βίωμα της οικογένειάς μου. Αποτελεί την εκπλήρωση ενός τάματος που έκανα μετά το ατύχημα που είχε ο αείμνηστος πατέρας μου, Αναστάσιος Κατσάμπης. Για μένα, το εκκλησάκι αυτό είναι ένας τρόπος να τιμώ τη μνήμη του, αλλά και να κρατώ ζωντανά την πίστη, την αγάπη και την ευγνωμοσύνη που αισθάνομαι για εκείνον».

Πετρόχτιστο, περιποιημένο και αρμονικά δεμένο με το γύρω τοπίο, το εκκλησάκι έχει κεραμοσκεπή, καμπαναριό με σταυρό και τοξωτή είσοδο. Η ανοιχτόχρωμη πέτρα του στέκει ανάμεσα στα λιόδεντρα, σαν να βρισκόταν εκεί από παλιά.

Στο εσωτερικό κυριαρχεί η ίδια απλή και ζεστή αισθητική. Οι πέτρινοι τοίχοι, η ξύλινη στέγη, το ξυλόγλυπτο εικονοστάσι, τα καντήλια, οι εικόνες και το όμορφο δάπεδο δημιουργούν έναν ήσυχο χώρο προσευχής. Μακριά από τον θόρυβο, ακούγονται μονάχα το θρόισμα των λιόδεντρων, τα τζιτζίκια και, τώρα πια, το χτύπημα της μικρής καμπάνας.

Ο πρώτος Εσπερινός

Ανήμερα του Αγίου Αλεξάνδρου τελέστηκε ο πρώτος Εσπερινός. Την ακολουθία τέλεσαν ο Πανοσιολογιώτατος Αρχιμανδρίτης Ραφαήλ Τσάλτας, από την Ιερά Μητρόπολη Μονεμβασίας και Σπάρτης, και ο π. Χρήστος Καρυδόγιαννης, εφημέριος της Καρίτσας.

Πλήθος χωριανών και κοντοχωριανών βρέθηκε στο εκκλησάκι για να προσευχηθεί και να μοιραστεί τη χαρά της οικογένειας. Οι πιστοί γέμισαν τον μικρό ναό και τον γύρω χώρο, κάθισαν κάτω από τις ελιές και παρακολούθησαν με κατάνυξη την ακολουθία.

Για την Αλεξάνδρα, η ημέρα είχε διπλή σημασία, καθώς συνέπεσε με την ονομαστική της εορτή και την πρώτη ακολουθία στον ναό που δημιούργησε η οικογένειά της.

«Η ημέρα αυτή ήταν για μένα μια διπλή γιορτή και μια ιδιαίτερα συγκινητική στιγμή. Εκτός από τη γιορτή του Αγίου μου, είχαμε και τη μεγάλη ευλογία να τελέσουμε την πρώτη ακολουθία στο μικρό μας εκκλησάκι».

Το εκκλησάκι θα πανηγυρίζει τρεις μεγάλες γιορτές της Ορθοδοξίας, όπως μας είπε:

«Το εκκλησάκι μας θα γιορτάζει τη Ζωοδόχο Πηγή, τον Άγιο Λεωνίδα και τον Άγιο Αλέξανδρο».

Η συγκίνηση ήταν φανερή τόσο στα πρόσωπα της οικογένειας όσο και στους ανθρώπους που βρέθηκαν κοντά της.

«Η οικογένειά μου, αλλά και ο κόσμος που μας τίμησε με την παρουσία του, ήταν πολύ ενθουσιασμένοι και συγκινημένοι. Ήταν μια ημέρα γεμάτη πίστη, χαρά, ευγνωμοσύνη και όμορφα συναισθήματα, που θα μείνει βαθιά χαραγμένη στην καρδιά μου».

Το καινούργιο εκκλησάκι δεν είναι μονάχα ένα όμορφο κτίσμα. Είναι ένας μικρός τόπος πίστης και γαλήνης, γεννημένος από ένα τάμα, από την αγάπη μιας κόρης για τον πατέρα της και από την ευγνωμοσύνη μιας ολόκληρης οικογένειας.

Και ίσως η παρουσία του σε αυτό το συγκεκριμένο τοπίο να αποκτά έναν ακόμη βαθύτερο συμβολισμό. Εκεί όπου πριν από λίγα χρόνια πέρασε η φωτιά, σήμερα ακούγεται ξανά η καμπάνα. Και λίγο πιο πέρα, η αρχαία ελιά, που άντεξε τη φωτιά και ξαναβλασταίνει από τις ρίζες της, θυμίζει πως ακόμη και μετά την καταστροφή η ζωή μπορεί να επιστρέψει.

Ένας νέος χώρος προσευχής και ελπίδας στέκει πλέον ανάμεσα στις ελιές της Καρίτσας, δεμένος με τη μνήμη, την πίστη και την προσδοκία για όσα έρχονται.

Η Αλεξάνδρα, ευχαριστώντας όλους όσοι βρέθηκαν κοντά στην οικογένειά της, έκλεισε με μια ευχή:

«Εύχομαι ο Άγιος Αλέξανδρος να μας έχει όλους καλά και να μας χαρίζει υγεία, δύναμη και ευλογία. Χρόνια πολλά σε όλους, με υγεία και φως στις ζωές μας».

Το νέο εκκλησάκι είναι ένα όμορφο στολίδι για το χωριό και την ευρύτερη περιοχή. Καλορίζικο, πάντα ανοιχτό στις προσευχές των ανθρώπων και πάντα φωτισμένο.

Σημείωση: Το εκκλησάκι βρίσκεται στη θέση «Ακόνια», περίπου πέντε χιλιόμετρα έξω από την Καρίτσα. Καθώς κατευθυνόμαστε προς το χωριό, το συναντάμε στα δεξιά της δημοσιάς, στην άλλη πλευρά του Λυκορέματος και ανάμεσα στις ελιές. Απέχει περίπου ένα χιλιόμετρο από την καμένη αρχαία ελιά της Καρίτσας.